Een opstandige schrijver: De Fransman Jean Genet

Documentaire

De Franse schrijver Jean Genet,
hier 73 jaar oud (in 1983).

Op maandag 13 december, 's avonds laat, om 23:45 uur, start Arte-televisie een documentaire over de tamelijk omstreden Franse auteur Jean Genet (1910-1976), die internationale faam heeft verworven — in zowel opbouwende, alsmede in afbrekende zin — door de wijze waarop hij in zijn boeken de aandacht wist te vestigen op diverse randfiguren van de maatschappij, zoals allerlei misdadigers, waarmee hij diverse aspecten van het dagelijks leven in een kritisch licht wilde stellen. Dat hij daardoor werd ervaren als iemand die de vermeende rust verstoorde, had tot gevolg dat hij vooral werd beschouwd als een lastig element in de wereld der kunsten van het Land van Marianne. Anderzijds waren er ook wel enkele non-conformisten in dat land te vinden, zoals Jean Cocteau (1889-1963). Jean-Paul Sartre (1905-1980), die zelfs de gedachte ter overweging stelde of Genet niet een heilige was, ondanks het feit dat de man een langdurige gevangenisstraf had uitgezeten wegens diverse delicten. [1]
Die J-P Sartre zelf was bij tijd en wijle eveneens een blok aan het been van zo menig Frans hoogwaardigheidsbekleder, en dat heeft er zelfs ooit toe geleid dat mevrouw Charles de Gaulle wilde dat Sartre in hechtenis zou worden genomen, hetgeen ertoe heeft geleid dat de ex-generaal en Franse president de historische woorden moet hebben uitgesproken: "Voltaire on n'arrête pas." Deze latere Nobelprijswinnaar Literatuur kende derhalve het belang van voorspraak.

Ter herdenking
De dit jaar gereedgekomen documentaire die tot 00:45 uur duurt, is van Gilles Blanchard.
Op maandag 19 december wordt de film, eveneens door Arte-tv, opnieuw uitgezonden, dan vanaf 05:00 uur in de ochtend. Op die dag zal het exact honderd jaar geleden zijn dat Jean Genet werd geboren. In de gegevens meldt Arte dat de aandacht aan deze schrijver wordt besteed in verband met zijn honderdste sterfdag, doch Genet overleed op 15 aptil 1986.

Naast de toneelstukken en het vele proza in tal van literaire vormen, heeft Genet ook een poging gedaan een boek over Rembrandt te schrijven. Zijn korte terugblik daarop [2] is in 1990 in een Nederlandse vertaling van Matthijs Bakker uitgekomen. 
__________
[1] Jean-Paul Sartre: Saint Genet, comédien et martyr (1952), in Nederlandse vertaling verschenen bij de Erven Bijleveld te Utrecht.
[2] Jean Genet: Rembrandt — wat overbleef van een in kleine, heel regelmatige vierantjes gescheurde en in deplee gemikte Rembrandt. Oorspronkelijk verschenen in 1968, NL-vertaling in 1990.

Portret van Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker

Korreltje, niks is my dood
Op donderdag 11 februari wordt een portret getoond van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker op het Nederlandse digitale net Geschiedenis 24, in de reeks Het uur van de wolf. Ingrid Jonker (1933-1965) leefde tijdens het regiem van de Apartheid in Zuid-Afrika. Tijdens haar dramatisch verlopen bestaan — dat zich heeft voltrokken tijdens de meest deprimerende periode van dat abjecte systeem — heeft één en ander ertoe geleid dat de dichteres door verdrinking een eind aan haar leven heeft gemaakt.
Dit filmportret is gerealiseerd op een scenario van Henk van Woerden, de rolprent werd geregisseerd door Saskia van Schaik. Ik denk dat we er wel van mogen uitgaan dat er gedeelten in zullen voorkomen van de speelfilm die in 2008 is gemaakt met Carice van Houten in de rol van Ingrid Jonker.
Een herhaling van dit portret van een bijzonder mens en letterkundige figuur in het Zuid-Afrika van die zo zwarte, want al te blanke periode in de geschiedenis van dat land, zal worden uitgezonden op vrijdag 12 februari, tussen 17:02 uur en 17:56 uur, op dezelfde zender.

Portret van een veelzijdig schrijfster: Karin Spaink

Herhaling van januari 2008
De Humanistische Omroep herhaalt op woensdag 20 mei — tussen 22:53 uur en 23:25uur — via de televisiezender Nederland 2, in de programmareeks Profiel, een portret van schrijfster, columniste, en publiciste anderszins, Karin Spaink.
Op 2 januari 2008 heb ik over diezelfde film, welke toen via dezelfde zender werd gepresenteerd, een ruime vooraankondiging gepubliceerd op de moedersite van dit letterenweblog: Cultuurtempel. Voor meer adequate informatie en achtergronden zij dan ook naar dat artikel verwezen: Volle asbakken, lege flessen — Profiel van de schrijfster Karin Spaink op Nederland 2. Om de inhoud van die bijdrage deelachtig te worden, hoeft u niets anders te doen dan hier te klikken.

Portret van de Rus Nikolaj Gogolj op BBC Radio3

Redactionele slordigheid
De veelvuldig redactioneel slordige, en daardoor foutieve informatie verstrekkende, VPRO-Gids meldt voor het Britse programma Sunday Feature van BBC Radio 3 op zondag 22 maart — tussen 22:30 uur en 23:15 uur onze tijd — Soronchintsky Fair met de dwaze toevoeging "Portret van de componist Nikolai Gogol". Doch Nikolaj — in het Russisch is er, net als in onze eigen taal verschil tussen de letter I en de letter J, en daarom dient er aan het eind van de voornaam van Gogolj een J te staan — Gogolj (1809-1852) was helemaal geen componist, maar een kwalitatief uiterst hoogstaande schrijver van bijzonder toneel, één buitengewone roman — Dode zielen — en verder nog enig kleiner proza, waarvan diverse stukken zijn verfilmd dan wel tot muziekdrama zijn bewerkt. Van zijn verhaal De mantel bestaan diverse rolprenten, en van zijn verhaal De neus is door Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) in 1928 een opera gemaakt, waaraan vier librettisten hebben gewerkt. Het mag geen verbazing wekken dat psychoanalytici in juist die literaire teksten van Gogolj meer dan alleen maar een goed geschreven en subliem verteld verhaal hebben gezien, maar verder zijn gaan graven en met verrassende conclusies zijn gekomen. Zo is de Neus in het gelijknamige verhaal niet zozeer de voorgevel in het gezicht van de man, maar een zich aardig wat lager aan de voorzijde van de meeste mannenlichamen bevindend lidmaat.

Afbeeldingen
1. Tekst op de voorzijde van een Wereldbbliotheek-uitgave uit 1952 met twee verhalen van Gogolj, onder andere dat over de jaarmarkt in Sorotsíntsy. Dat betreft een vertaling door Wils Huisman, verschenen ter gelegenheid van de honderdste sterfdag van de auteur.
2. De schrijver Nikolaj Gogolj.

Documentaire over Hugo Claus op Nederland 2

Documentaire
Vandaag, 19 maart, is het exact een jaar geleden dat er een einde is gekomen aan het leven van de toen 78 jaar oude, uiterst veelzijdig begaafde Vlaamse kunstenaar Hugo Maurice Julien Claus, die op 5 april 1929 was geboren. Hij is de meest bekroonde auteur van het Nederlandse taalgebied en was, naast tal van anderen — zoals Simon Vestdijk (1898-1971) en Harry Mulisch (geb. 1927) — kandidaat voor de Nobelprijs Literatuur.


In het culturele programma Het uur van de wolf van de NPS wordt op vrijdag 20 maart de eerste sterfdag van Hugo Claus herdacht met een documentaire film die Tonko Dop heeft gemaakt over het leven van deze duizendpoot, die niet alleen de pen vrij aardig wist te hanteren — al beschuldigde Gerard Reve hem decennia geleden van het produceren van keukenmeidenromans —, maar ook uitstekend kon omgaan met het penseel. Nadat hij als negentienjarige zijn eerste roman had geschreven, De eendenjacht — een boek dat later de titel De metsiers heeft gekregen — werd hij door de Belgische schilder Christian Dotremont (1922-1979) bij de Cobra-groep gehaald.
Verder heeft Hugo Claus tal van scenario's geschreven, was hij toneel- en filmregisseur en heeft hij zich bekwaamd in het vervaardigen van liedteksten. Diverse van zijn romans en toneelstukken werden verfilmd, zoals Het verdriet van België dat een doorslaand succes is geworden en in tal van landen als televisieserie is uitgezonden. Ook als schrijver van gedichten stond Hugo Claus hoog in aanzien.
De meeste van zijn boeken zijn verschenen bij De Bezige Bij. Eén van de uitzonderingen daarop vormt zijn in 1964, bij A.J.G. Strengholt uitgekomen, boek over de Nederlandse schilder Karel Appel.
De film van Tonko Dop wordt uitgezonden op de televisiezender Nederland 2, tussen 22:55 uur en 23:55 uur, en we mogen hopen dat deze later op één van de digitale themakanalen nog meer dan eens zal worden herhaald.
____________
Afbeeldingen
1. Ee bekende pose van de Vlaamse schrijver Hugo Claus.
2. Voorzijde van Hugo Claus' eerste roman, die aanvankelijk een andere titel droeg, De metsiers, hier in de zevende druk uit 1961 als Literaire Pocket van De Bezige Bij.
3. Voorkant van het boek over Karel Appel dat in 1964 werd gepubliceerd.

Portret van Koos van Zomeren op Nederland 2

Associatie met de jaren tachtig
Het zal goed twee decennia geleden zijn dat een in mijn stad bekende boekhandelaar-ster mij vol trots vertelde dat de nieuwe Maarten 't Hart uit was en ze ging ervan uit dat ik dat boek wel wilde kopen. Ik riposteerde dat ik voor zoveel stijlloosheid niet bereid was geld neer te tellen. Die man kan best een verhaal vertellen, maar gunst nog an toe, wat een gebrek aan stijl! Woedend beet de Genadige Dame des Boekhandels mij toe: "Is Koos van Zomeren dan beter?" Onbegrip aan mijn kant. Hoewel ze deels gelijk had — in die dagen is het ook mij nooit gelukt een boek van KvZ uit te lezen —, getuigde haar reactie echter van een instelling van wel flink willen uitdelen, maar nimmer kunnen incasseren. Had zij mij nu een — door mij ongewenst — boek aangeboden of ik haar?
Tot zover de associatie met de jaren tachtig van de vorige eeuw, als gevolg van het zien van de naam Koos van Zomeren. Van genoemde schrijver is zo'n zeven jaar geleden een portret uitgezonden in het NPS-programma Het uur van de wolf, en dat wordt morgenavond laat, tot na middernacht, herhaald op onze televisiezender Nederland 2: Koos van Zomeren — Lopende zinnen, heet deze aflevering van dat cultuurprogramma voor kijkbuislieden.

Onderweg
De uitzending begint om 23:40 uur en duurt tot 00:35 in de nacht. De film toont hoe Koos van Zomeren onderweg is in het landschap van zijn ouders en hemzelf in Herwijnen, rond Velp en in het Groene Hart van ons land. En eveneens in het Zwitserse Grindelwald. In dit gefilmd portret wordt de auteur zelf geconfronteerd — door middel van onder meer archiefmateriaal — met de eigen carrière, die in de VPRO-Gids wordt omschreven als "verrassend". Deze film is gerealiseerd onder regie van Tijs Tinbergen en Jan Musch.

Portret van Giuseppe Tomasi di Lampedusa op de Nederlandse digitale zender Cultura

Siciliaans schrijver herdacht
De Nederlandse digitale televisiezender Cultura presenteert dinsdag 20 januari — 's avonds tussen 20:56 uur en 21:42 uur— in de reeks Great Writers een portret van de Italiaanse edelman en schrijver Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896-1957) die bij de meeste lezers, als ze zijn naam al kennen, in het geheugen zal zijn blijven hangen door de roman De Tijgerkat, oorspronkelijk Il Gattopardo, voor het eerst verschenen in 1958.
Het is de geschiedenis van een Italiaanse familie die meer en meer in verval raakt in de jaren 1861-1863, de periode van de opkomst van Giuseppe Garibaldi. Deze roman werd door de Italiaanse uitgever Feltrinelli gepubliceerd in hetzelfde jaar dat hij Doctor Zjivago van Boris Pasternak heeft voorgesteld. Het duurde niet lang of het boek werd als een klassieker van de twintigste eeuw beschouwd. In de Franse krant Réalités stond dat Il Gattopardo de Gone with the Wind van de Garibaldi-strijd was. En zoals dat vaak gaat komt er dan nog weer een andere recensent die nog hoger van de toren blaast. In de New York Herald Tribune stond zelfs dat het lang zou duren voordat er een evenknie van deze roman zou verschijnen.

Verfilming
De Engelse titel, The Leopard, is helaas een vlag die de lading niet dekt: een luipaard is nu eenmaal een heel ander dier dan een ocelot. Vrijwel onmiddellijk daarna zijn er vertalingen verschenen, en in ons land was dat in 1959.
Enkele critici hebben de auteur verweten dat hij in dit boek literaire kwaliteiten heeft gemixt met diverse elementen die tot de sfeer der decadente esthetiek behoren. Die formule zal echter zeker hebben bijgedragen tot een grotere toegankelijkheid en tot de verbeelding hebben gesproken van regisseur Luchino Visconti (1906-1976), die Burt Lancaster, Alain Delon en Claudia Cardinale voor de hoofdrollen heeft weten te interesseren. De film is in 1963 in de bioscopen verschenen.

Ander werk
Zoals dat heel dikwijls gebeurt, is deze auteur bij het grote publiek alleen maar in herinnering gebleven, als ze zijn naam überhaupt nog kunnen reproduceren, vanwege die Tijgerkat. Maar hij heeft ook nog heel aardige korte verhalen geschreven, die pas na zijn overlijden gebundeld zijn uitgekomen als Racconti. Een verzameling van vier verhalen is ook in het Nederlands verschenen, bijdezelfde uitgever als zijn bovengenoemde hoofdwerk, onder de titel De senator en de sirene. Dat is één van de verhalen. Het boek heeft de belangstelling van het wat grotere publiek dan alleen de fijnproevers niet weten te bereiken. Het restant aan plano's is door de grootste boekenramsjzaak van ons land opgekocht en in de toen eigen binderij te Baarn van een lelijk bandje voorzien dat men heeft vervaardigd van een hele reeks restanten aan materialen en vervolgens, voorzien van een ordinaire belettering, voor 95 cent aan de man gebracht; althans dat heeft men geprobeerd.
____________
Afbeeldingen
1. De adellijke, Italiaanse auteur Giuseppe Tomasi di Lampedusa.
2. Voorzijde van de Amerikaanse Signet-editie uit 1961.
3. Duitse filmposter voor de onverkorte uitgave van Der Leopard.
4. Engelse poster voor de film The Leopard.