Verhaal van Hoffmann voorgelezen op NDR Kultur

Via de literatuurreeks Am Abend vorgelesen — een programma dat de Duitse regionale radiozender NDR Kultur in principe elke week van maandag tot en met vrijdag in de uitzendingen 's avonds presenteert, hebben de luisteraars op donderdag 18 februari en op vrijdag 19 februari — beide keren 's avonds vanaf 22:00 uur — de mogelijkheid om de stem van acteur Wolf Dietrich Sprenger — die inmiddels bijna een halve eeuw in de Duitse theater- en filmwereld aanwezig is — te horen in de presentatie van de tekst Rat Krespel, ontstaan in, en geschreven door Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1825).
Deze schrijver, criticus, essayist en componist, muziekcriticus, dirigent, tekenaar en karikaturist, droeg vanaf zijn geboorte de voornamen Ernst Theodor Wilhelm, maar liet deze laatste in 1805 vervangen door Amadeus, om daarmee zijn geweldige bewondering voor Mozart te onderstrepen.
Het verhaal Rat Krespel werd voor het eerst gepubliceerd in 1816 in het Frauentaschenbuch van Fouqué. Twee jaar daarna werd het opgenomen in het eerste deel van Hoffmanns verzameling Die Serapionsbrüder. Van de vele edities die inmiddels — in bijna twee eeuwen — zijn verschenen, komt het verhaal ook voor onder de titel Antoine, omdat de auteur in correspondentie naar het onderhavige verhaal heeft verwezen met die titel.

Portret van Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker

Korreltje, niks is my dood
Op donderdag 11 februari wordt een portret getoond van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker op het Nederlandse digitale net Geschiedenis 24, in de reeks Het uur van de wolf. Ingrid Jonker (1933-1965) leefde tijdens het regiem van de Apartheid in Zuid-Afrika. Tijdens haar dramatisch verlopen bestaan — dat zich heeft voltrokken tijdens de meest deprimerende periode van dat abjecte systeem — heeft één en ander ertoe geleid dat de dichteres door verdrinking een eind aan haar leven heeft gemaakt.
Dit filmportret is gerealiseerd op een scenario van Henk van Woerden, de rolprent werd geregisseerd door Saskia van Schaik. Ik denk dat we er wel van mogen uitgaan dat er gedeelten in zullen voorkomen van de speelfilm die in 2008 is gemaakt met Carice van Houten in de rol van Ingrid Jonker.
Een herhaling van dit portret van een bijzonder mens en letterkundige figuur in het Zuid-Afrika van die zo zwarte, want al te blanke periode in de geschiedenis van dat land, zal worden uitgezonden op vrijdag 12 februari, tussen 17:02 uur en 17:56 uur, op dezelfde zender.

In oude vaerzen diende zich Louis Couperus aan

Een meevaller tussendoor
€ 80,— stond en staat op het schutblad van Een Lent van Vaerzen, dat ik jongstleden zaterdag kocht in een semi-antiquariaat annex veilinghuis. In de etalage lag een stapel bundels gedichten met de mededeling dat er een grote voorraad was aangekomen. Hoe relatief zo'n begrip ook is, voor een winkel van dat formaat vormen tien meter gedichten inderdaad een grote voorraad. Tussen al die dunne, kleine en grote, middelgrote en omvangrijke anthologieën — waartussen een enkel genummerd exemplaar, hier en daar een eerste druk of een exemplaar met opdracht — stond eveneens, vrij onopvallend, het hierbij afgebeelde deel uit 1893: een tweede druk, uitgekomen bij L.J. Veen te Amsterdam, van de in 1884 voor het eerst, bij J.L. Beijers te Utrecht, verschenen debuutbundel van Louis Couperus (1863-1923).

Tweede druk, 1893
Die eerste druk is vanzelfsprekend interessant, niet in de laatste plaats doordat het boek op dit moment bij twee antiquariaten in Nederland te koop is: bij beide zaken voor dezelfde prijs: € 750,—. Die tweede druk hoeft, het ligt voor de hand, niet zo veel op te brengen, maar na enig zoeken vond ik ook daarvan twee exemplaren bij twee verschillende boekhandelaren. Voor het ene exemplaar moet € 85,— worden neergeteld, het andere mag men het zijne noemen voor € 110,—. Laatstgenoemd exemplaar bleek volgens de informatie te zijn voorzien van een naam en een nummer op het schutblad.
In beide gevallen gaat om de boven beschreven editie uit 1884. Een ster met wolken siert het voorplat, de titel is in relatief grote gouden lettters aangebracht en onderaan is de handtekening van de auteur, ook al in goud, te vinden. Het exemplaar dat ik heb meegenomen, tegen betaling van een geringer bedrag dan voorin het boek is vermeld, is weinig gelezen: als je het opent en niet tegenhoudt, valt het direct weer dicht. Hier en daar zijn wel enige watervlekjes bespeurbaar, hetgeen zal wijzen op een ietwat vochtige omgeving. Het blauwe, fijndradige linnen van de band — zo fijndradig en glad dat je geneigd bent het als zijde te kwalificeren — bevindt zich in onberispelijke staat.
Tijdens het afrekenen van enige voor mij interessante bundels en bloemlezingen, pikte de handelaar — niet een man die oorspronkelijk uit het boekenvak komt, maar wel al geruime tijd in deze handel opereert — direct dit boek uit de stapels, en sprak:  "Dit is een prachtig bandje. En kijk eens wat er voorin staat: tachtig euro! En dat krijg jij van mij mee voor twee euro."

 

Afbeeldingen

1. Voorplat, zoals in de tekst omschreven, van de tweede druk van Een Lent van Vaerzen, 1893.
2. Pagina (41) uit de bundel in kwestie, met Een portret uit de Afdeling Een viertal sonnetten.

Drie verhalen van Strindberg op radio voorgelezen

Uitzonderlijke belevenissen
In de periode van maandag 8 tot en met vrijdag 12 februari wordt op vier van de vijf avonden een aflevering uitgezonden van de serie Am Abend vorgelesen van de Duitse, regionale radiozender NDR Kultur. Gedurende die vier avonden wordt de voor dat programma beschikbare tijd — steeds tussen 22:00 uur en 22:35 uur — besteed aan verhalen van de Zweedse schrijver August Strindberg (1849-1912). Gedurende die vier avonden worden in totaal drie verhalen van deze man, naar wie de belangrijkste Zweedse lteraire onderscheiding is genoemd — de Augustprijs —, worden voorgesteld door drie verschillende stemmen. Al die teksten worden vorgesteld in een Duitse vertaling.
Op maandag 8 februari is de beurt aan (wijlen) de toneel-, film-, en televisiepersoonlijkheid Hannes Messemer (1924-1991). Hij zal de toehoorders in kennis brengen met Strindbergs verhaal Die seltsamen Erlebnisse des Lotsen.

Liefde en brood
Benno Sterzenbach (1916-1985), wijlen filmacteur en regisseur, is dinsdag 9 februari aan de beurt om de luisteraar te vergasten op het Strindberg-verhaal Liebe und Brot.

Julian Apostata
De korte reeks van die vier voorlees-avonden wordt besloten met het verhaal Julian Apostata, dat over twee avonden wordt verdeeld: woensdag 10 en vrijdag 12 februari. Dat verhaal neemt ongeveer een uur in beslag en wordt gelezen door Hans Paetsch (1909-2002). Ook hij was acteur in het Duitstalige speelgebied. Zijn voordracht, net als die van de beide anderen, is uit de archieven opgediept.
__________
Afbeelding: August Strindberg, geschilderd in 1905 door Richard Bergh (1858-1919), zijn landsman en collega schrijver, die tevens schilder was .

De eerste mystery novel in BBC's Night waves

De aflevering van het programma Night waves dat op donderdag 28 januari door BBC Radio 3 zal worden uitgezonden, heeft als thema de roman The woman in white uit 1860, geschreven door (William) Wilkie Collins (1824-1889).

Ongeveer een halve eeuw geleden heeft de toenmalige Nederlandse Radio Unie op de zondagavond een hoorspel in flink wat episoden uitgezonden met de tamelijk neutrale, maar als mysterieus bedoelde, titel De vrouw in het wit.

The woman in white wordt beschouwd als de eerste mystery novel. Dat boek is één van de twee romans die de veelschrijver Collins wereldberoemd zouden maken. De titel van de andere roman luidt The moonstone (1868) en werd eveneens als hoorspel in de eerste helft van de jaren zestig van de vorige eeuw, met de Nederlandse titel De maansteen, als hoorspel door 'Hilversum' uitgezonden. Laatstgenoemd boek wordt door velen beschouwd als de eerste waarachtige detectiveroman. Maar dat was eigenlijk Collins' acht jaar daarna verschenen roman De maansteen.
Elk van die beide boeken geldt als epistolaire roman [1] en is verschenen voor de boekuitgave eerst in afleveringen in het tijdschrift All the Year Round dat — evenals Household Words —werd uitgegeven door Charles Dickens (1812-1870), met wie Collins zeer bevriend was.
Beide boeken zijn ook in het Nederlands vertaald en in de jaren zestig van de vorige eeuw als paperbackeditie in de Amstel-reeks uitgekomen. Hoewel de naam Wilkie Collins in het Angelsaksische taalgebied ook nog wordt gekoppeld aan de romans Amadale (1866) — een semi-epistolaire roman, die eveneens eerst in afleveringen in genoemd tijdschrift van Dickens is gepubliceerd. No name (1862) behandelt de zogenoemde illegitimacy — over buitenechtelijke kinderen; een begrip dat bij ons al even abject als 'onwettig' werd gekwalificeerd.

Naast toneelstukken is er een redelijk aantal korte verhalen uit de pen van Wilkie Collins gevloeid. Enkele daarvan zijn te vinden in Nederlandse bundels met Victoriaanse vertellingen, die in het midden van de vorige eeuw ook bij ons populair waren. The woman in white is in dankbaarheid opgedragen aan de oudere collega en vriend van Wilkie Collins: Bryan Waller Procter (1787-1874.) 

__________

[1] epistolaire roman — een roman voornamelijk in brieven, maar ook dagboeknotities, krantenknipsels en andersoortige documentatie kan daarin worden gebruikt.
In zijn Preface to the original edition zegt de schrijver daarover: "An experiment is attempted in this n0vel, which has not (so far as I know) been hitherto tried in fiction. The story of the book is told throughout by the characters of the book. They all are placed in different positions along the chain of events; and they all take the chain up in turn, and carry it on to the end."
____________

Afbeeldingen
1. William Wilkie Collins, in 1850, geschilderd door de befaamde prerafaëliet John Everett Milais (1829-1896).
2. Bedrukt gedeelte van de titelpagina van een uitgave van The woman in white.

Tsjechov voorgelezen en gespeeld op radiozenders

Tsjechov-Jaar
In het literatuurprogramma Am Abend vorgelesen van de Duitse regionale radiozender NDR Kultur wordt op donderdag 28 en vrijdag 29 januari het verhaal De dame met het hondje uit 1899 van de Russische grootmeester der letteren, Anton Tsjechov (1860-1904) voorgelezen door Martin Held (1908-1992). Het betreft hier, gelet op het overlijdensjaar van de Duitse acteur, een archiefopname, die zeker zo'n twee decennia oud is.
Held is één van de grote namen van het Duitse witte doek van na de Tweede Wereldoorlog, ook al had hij toen reeds de de nodige ervaring opgedaan: zowel op de planken die de wereld uitbeelden en betekenen, maar tevens voor het bioscooppubliek. In zijn latere jaren heeft hij eveneens rollen in televisieproducties voor zijn rekening genomen. Hij had een prachtige, sonore en onverwisselbare stem, die letterlijk en figuurlijk nadrukkelijk kon — en via de elektronica nog altijd kan — boeien.

(De/een) dame met (het/een) hondje
Ongetwijfeld is het Tsjechovs verhaal Дама с собачкой het verhaal bij uitstek dat van Anton Tsjechov over de gehele wereld bekend geworden is, niet in de laatste plaats door een verfilming met Marcello Mastroianni (1924-1996) en Marthe Keller.
De bijgevoegde afbeelding is afkomstig van een Russische editie uit 1977 [1]. In die editie zijn de verhalen, naast Dame met een hondje, nog zes andere voorzien van commentaar en een tweekoloms woordenlijkst van honderd bladzijden. Bovengenoemde Nederlandse titel, wijkt weliswaar af van de meest gangbare, maar, gelet op de Russische grammatica, even juist als de eventuele andere, aangezien het Russisch geen lidwoord kent.

Drie Zusters
Nu 2010 — in verband met het alom heersende ronde-getallen-fetisjisme wordt gekoppeld aan namen uit de cultuurgeschiedenis, en vooral die van de westerse wereld inclusief Moedertje Rusland, mogen we ons er niet over verbazen dat de twaalf maanden van 2010 als onder meer Tsjechov-Jaar geldt, omdat die literaire figuur van — en nog steeds op — eenzame hoogte in 1860 werd geboren.
In dat kader zal in het programma Bühne: Radio van de Duitse regionale zender WDR 3, op zondag 31 januari 2010, van 20:05 uur tot 22:15 uur, de aflevering Anton Tschechow 150: Drei  Schwestern worden uitgezonden. Het betreft Tsjechovs meesterdrama uit 1901 dat exact op 31 januari exact 109 jaar geleden in première is gegaan.

In een Russische gouvernementsstad leven de drie zusters Olga, Masja en Irina samen, die Moskou als hun ideaal beschouwen en een onuitwisbaar verlangen naar die stad koesteren. Doch aan het eind van het stuk blijkt: "Het doet er niets toe." [2]
__________
[1] In een reeks van Uitgeverij Русский Язык, die vertaald (De) Russische Taal heet, maar gewoon onderdeel was van die éne grote Sovjet-staatsuitgeverij.
[2] Meer over Tsjechov in zijn laatste levensfase en de strijd met zijn pen om de laatste drama's op papier te krijgen, is te lezen in een artikel op de site All art is quite useless van Rond1900.nl, over de cultuur van het fin de siècle.

____________

Afbeeldingen
1. Voorzijde van Leesboek in het Russisch met verhalen van Tsjechov, o.m. Dame met een hondje.
2. Masja, Olga en Irina, de drie zusters tijdens de première van het drama Drie zusters op 31 januari 1901 in Moskou's Kunstenaarstheater van Stanislavski en Nemirovitsj-Dantsjenko.
De rol van Masja werd bij die gelegenheid gespeeld door Olga Knipper, die kort daarop mevrouw Tsjechov zou worden.

Dichter, lezer en criticus — Enkele losse notities

Friedrich Schlegel
"Ein Kritiker ist ein Leser, der wiederkäut. Er sollte also mehr als einen Magen haben." Zo luidt het zevenentwintigste van de in totaal honderdzevenentwintig Kritische Fragmente [1] die Friedrich Schlegel (1772-1829) heeft gepubliceerd.
Hoewel de man zelf één der beroemdste critici en, eveneens in andere opzichten zeer vooraanstaande geleerde was in vooral het Duitse taalgebied, heeft hij zich toch met een kritische blik gebogen over de functie van recensent. Ook in andere landen zijn er uitspraken gedaan over het fenomeen kritiek en het daaraan verbonden zoogdier op twee benen.
Zo las ik in een Academische Agenda van medio jaren zeventig de karakteristieke uitspraak: "Een criticus is iemand zonder benen die de wereld wil leren lopen." Die vaststelling is weliswaar juist, maar tegelijkertijd net zo aanvechtbaar als de opvatting van Oscar Wilde (1844-1900) die de wereld toevertrouwde: "Men kan nog beter een vrouw of een grafschrift geloven dan een criticus vertrouwen."

Friedrich Stolberg
De Duitse letterkundige Friedrich Leopold von Stolberg (1750-1819) verwoordde zijn inzichten omtrent de wisselwerking tussen te tegenpolen als volgt:

Der Dichter und der Kritiker


Ein Dichter, den im kühnen Flug
Der Pegasus gen Himmel trug,
Erhub sich mit des Adlers Eile.
Da schrie mit ungestümen Ruf,
In seiner Rechten eine Feile,
Ein Kritikaster: weile, weile.
Daß ich am linken Hinterhuf
dir noch den letzten Nagel feile.

Richard Dehmel
De, alweer Duitse, auteur Richard Dehmel (1863-1920) heeft in zijn essay Das Bich und der Leser — eine Untersuchung des Verständnisses het boek, dat de tweeed schakel in de keten tussen tekst en lezer — en derhalve eveneens de criticus [2] — omschreven als een spiritstisch medium: "Wer se nicht richtig zu fragen versteht, dem antworten sie falsch oder garnicht. . . . ."
Daarbij noemt hij het voorbeeld van een Afrikaanse wildeman die een priester uit de Bijbel heeft horen voorlezen, daarna het boek bij zijn oren hield en het ongeduldig wegsmeet omdat het hem niets te zeggen had. Deze wilde huisde volgens Ruchard Dehmel — in ieder geval een eeuw geleden — nog in elke ontwikkelde lezer.


[1] Kritische Fragmente, aus dem Lyceum der schönen Künste, 1727.
[2] Als deze tenminste het gegeven en te beoordelen tekst — geheel in oppositie tot datgene wat er zo dikwijls over vrijwel alle critici wordt beweerd — ook werkelijk in zich opneemt en de tekst niet ongelezen bespreekt.
____________
Afbeeldingen
1. Friedrich Schlegel.
2. Friedrich Leopold von Stolberg.
3. Monogram, voorop elk van de delen der Gesammelte Werke van Richard Dehmel.