Die Manns van Heinrich Breloer op herhaling

Twee gezinnen, één familie

Acht jaar geleden is het alweer dat het op het scherm in totaal vijf uur en een kwartier durende, driedelige biografische drama Die Manns — Ein Jahrhundertroman [1] over het leven van de twee broers Heinrich Mann (1871-1950) en Thomas Mann (1875-1955) en hun gezinnen, werd uitgezonden. De gespeelde gedeelten worden afgewisseld met documentaire beelden, hetgeen het gevoel versterkt dat je als kijker wordt geconfronteerd met een ruimere vorm van authenticiteit dan dat in biografische speelfilms doorgaans het geval is. Het is niet voor niets een trend geworden in de filmwereld.

De drie belangrijkste rollen in deze film worden vertolkt door Armin Mueller-Stahl [2] als Thomas Mann; Monika Bleibtreu (1944-2009) als Katja Mann-Pringsheim en Jürgen Hentsch (*1936) als Heinrich Mann. De figuur van Klaus Mann, die in de latere delen wat meer wat uitgebouwd, wordt gespeeld door Sebastian Koch.

De drie perioden

Het eerste deel van Die Manns — dat het leven van de twee gezinnen Mann belicht in de periode

van 1923 tot 1933 — zal door het eerste Duitse publieke televisienet ARD/Das Erste worden uitgezonden op vrijdag 27 november vanaf 23:30 uur tot 01:15 uur in de nacht op zaterdag 28 november.

De tweede aflevering is, vanzelfsprekend op dezelfde zender, voorzien voor de nacht van zondag 29 november op maandag 30 november, van 00:35 uur tot 02:20 uur. Deze behandelt de periode van 1933 tot 1941.

Tot slot zal de uitzending van deel drie starten op vrijdag 4 december, wederom om 23:30 uur en ook weer tot 01:15 uur duren en de periode van 1942 tot 1955 bestrijken. Heinrich Mann is dan al vijf jaar niet meer onder de levenden, Thomas Mann stierf in dat jaar op 12 augustus.

Onuitwisbare invloed in de letteren

Niet voor niets wordt door tal van kenners van de Duitse literaire scène in de eerste helft van de twintigste eeuw

vastgesteld dat deze twee broers de meest belangrijke schrijvers van die periode zijn geweest. De tweede helft van de twintigste eeuw heeft het Duitse literaire gebeuren volgens sommigen nog steeds in de schaduw gestaan von diesen beiden literarischen Überväter. Of dat wellicht ietwat te sterk is uitgedrukt, valt te bezien; vaststaat daarentegen dat zij op een heel bijzondere manier — zowel als gelijktijdig

optredende figuren, maar tegelijkertijd niet zelden als tegenpool van elkander, van lieverlee dan wel als zodanig geconstrueerd — de cultuur van het naoorlogse Duitsland blijvend hebben beïnvloed. "Die unwissenden Magier" noemde Joachim Fest — Hitler-biograaf en ooit Herausgeber van deFrankfurter Allgemeine Zeitung deze twee; zijn ideeën daarover heeft hij in een boek met de gelijknamige titel beschreven, dat voor het eerst in 1985 is verschenen en later als Taschenbuch is herdrukt.

Amerikaans staatsburger

Thomas Mann wilde direct na de Tweede Wereldoorlog aanvankelijk niet naar Duitsland terugkeren. Vanuit het verre Westen hoopte hij een bijdrage te kunnen leveren aan de morele wederopbouw van zijn verloren vaderland. De zogenaamde Koude Oorlog gooide echter een knuppel tussen de benen van de filosofisch ingestelde schrijver, die tevens een scherpzinnig denker was en vreesde dat het ook toen nog steeds niet nieuwe Duitsland — doorregen met oude nazi's als het nu eenmaal was — wel eens door de Amerikanen als bondgenoot in de strijd tegen het communisme van de

Sovjetunie kon worden benodigd, en dat zou voor de — zowel toen alsook, terugblikkend, vandaag de dag — als fragiele republiek ingeschatte staat geen goede ontwikkeling betekenen. Thomas Mann kwam daardoor terecht in een soort niemandsland. Wel bleef hij, ondanks tal van reserves, hameren op de Duitse eenheid. Naar aanleiding van de festiviteiten en andere gebeurtenissen rondom de Goethe-herdenking van 1949 [3] en een Schiller-herdenking in 1955 [4] bezocht Thomas Mann de beide delen van Duitsland om zijn ideeén met betreking tot verzoening te postuleren. Wel had hij over zijn volk zo zijn gedachten: "Die Deutschen sind ein recht unausstehliches Volk, aber ein deutscher Schriftsteller und Diener der deutschen Sprache bin ich nun einmal durchaus . . . "

Heinrich Mann

De oudere broer van Thomas Mann was een in meer dan één opzicht grote figuur. Hij beleefde enorme omwentelingen in politiek, sociaal en cultureel opzicht, hij genoot diverse successen met zijn boeken, maar raakte toch op een zijspoor, mede doordat hij — bezien vanuit de optiek van 'het westen' op het verkeerde paard heeft gewed, althans in politiek opzicht door de Russische revolutie van 1917 als de verwezenlijking van een "honderdjarige literatuur" te kwalificeren.

Voor Heinrich Mann was het duidelijk dat die revolutie was

begonnen toen de eerste Russische boer die een eeuw eerder reeds kon lezen en een volksverhaal van Lev Tolstoj had genoten

en dit aan andere boeren had doorgegeven. Hoewel hem die positie — voor een deel begrijpelijkerwijs — nogal kwalijk is genomen, is dat niet van invloed geweest op de kwaliteit en intrinsieke literaire waarde van zijn oeuvre en de waardering daarvoor. Hij was en bleef een man met een groot vermogen tot fabuleren en beschikte over een ongebreidelde fantasie, die zijn kunst steeds ten goede is gekomen.

De tegenstellingen die zijn leven steeds hebben 'vergezeld', hebben gezorgd voor nogal bizarre situaties welke zo uit één van zijn eigen boeken hadden kunnen stammen. Dat alles is terug te vinden in de briljante biografie van de veelzijdige historicus Manfred Flügge. Het boek biedt niet alleen een scherpe kijk op het leven van de Mann die binnen de ontwikkeling van zijn familie noodgedwongen steeds meer de tweede viool is gaan spelen.

Ondanks het gegeven dat Heinrich Mann zich deels buiten de wereld van alledag bevond, had ook hij in ieder geval enig inzicht in de eigen situatie, hetgeen blijkt uit wat hij dienaangaande in 1946 daarover wist te melden:
"In Wirklichkeit habe ich mehr als nur den Helden des Blauen Engel und den vorweggenommenen Nazi des Untertan gemacht: Schöneres, meine ich, und näher der Vollendung die ich nie erreichte." De in dit citaat genoemde boeken hebben internationaal niet alleen opzien gebaard, maar het zijn tevens blijvende titels in de canon der Duitse letteren.

In Ein Zeitalter wird besichtigt, een boek vol memoires — voor het eerst gepubliceerd in 1946 — presenteert Heinrich Mann een alternatieve autobiografie, die is bedoeld als kritiek op hetgeen de schrijver in de behandelde periode heeft ondergaan. Volgens broer Thomas is dit werk geschreven "in einer Prosa, deren intellektuell federnde Simplizität sie mir als Sprache der Zukunft erscheinen läßt." En hij besluit zijn korte reactie met de verwachting dat uit het boek in kwestie passages in de schoolboeken van de éénentwintigste eeuw als voorbeelden zullen

dienen.literatuur gebleven. Anders was dat met zijn eerste roman, In einer Familie. De schrijver geeft daarin niet alleen blijk van wat sommige Heinrich Mann-kenners als "jeugdige overmoed" beschouwen, maar vormt eveneens een bewijs voor zijn besef van zijn kunst en kennerschap. Dit proza is voor het eerst verschenen in 1894, zes jaar voordat Thomas met Buddenbrooks op de markt kwam. In 1896 werd er een tweede druk gerealiseerd en drie decennia later is er een door de auteur bewerkte versie uitgekomen. Relatief snel was het boek uitverkocht en bleef het gedurende drie kwart eeuw onvindbaar. In het jaar 2000 heeft uitgeverij Fischer er een nieuwe druk van de allereerste editie gerealiseerd, met zelfs twee (!) stofomslagen tegelijkertijd. De exegeten zijn van mening dat in dat jeugdwerk de 'ingang' tot het oeuvre van Heinrich Mann kan worden gevonden.

De broers

De oudste zoon van Thomas en Katja Mann — Golo, historicus en zeker zo'n briljant formulerende schrijver als zijn vader (1909-1994) — noemde Vater Thomas en Onkel Heinrich "unwissend weil schlecht informiert, Magier weil sich andere Wirklichkeiten erträumend oder Lieblingsträume mit Wirklichkeit gleichsetzend." Daarmee heeft Golo Mann de heren zeer treffend gekarakteriseerd. Lezers van (delen van) het oeuvre van de beide oudere heren, die zich al lezend graag zelf een beeld willen vormen van de soms gespannen situatie tussen die beiden, kunnen daarvoorredelijk terecht bij de correspondentie tussen Thomas en Heinrich Mann in de jaren 1900-1949. In totaal zijn in 1965 door de Duitse Akademie der Künste honderdvijfentwintig uitgegeven, maar deze verzameling werd vier jaar later uitgebreid met nog eens 55 brieven, die worden beschouwd als de meest wezenlijke van het geheel.

__________

[1] Het biografische drama in beelden Die Manns werd onderscheiden met tal van prijzen, zowel voor de regie als voor de bijeengebrachte groep van spelers.

[2] Armin Mueller-Stahl (*1930) is de enige echte Hollywood-ster van Duitse bodem, die volgens sommige stemmen uit de wereld van de Duitse filmkritiek niet eens (meer) het aantal kan opnoemen van de films waaraan hij heeft meegewerkt. Begin dit jaar kwam de nieuwste verfilming van de roman Buddenbrooks van Thomas Mann uit, waarvoor de schrijver in 1929 in met de Nobelprijs voor Literatuur werd onderscheiden.

[3] Johann Wolfgang von Goethe leefde van 28 augustus 1749 tot 22 maart 1832.

[4] Friedrich (von) Schiller leefde van 10 november 1759 tot 9 mei 1805.

__________

Thomas Mann: Fragile Republik — Thomas Mann und Nachkriegsdeutschland. 240 pag., paperback; Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main, 1999. ISBN 978-3-596-14429-9.

Joachim Fest: Die unwissenden Magier — Über Thomas und Heinrich Mann. 164 pag., paperback; Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Mai, 1995. ISBN 978-3-596-11259-1.

Thomas Mann & Heinrich Mann: Briefwechsel 1900-1949. 374 pag., gebonden in linnen; S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1969.

Manfred Flügge: Heinrich Mann — Eine Biographie. 512 pag., gebonden; Rowohlt, Reinbek bei Hamburg, 2006. ISBN 978-3-498-02098-7.

Heinrich Mann: In einer Familie — Roman. 320 pag., gebonden (met twee stofomslagen).

Heruitgave van de allereerste versie van 1894. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main, 2000.

ISBN 978-3-10-047818-5.

Heinrich Mann: Ein Zeitalter wird besichtigt. 732 pag., gebonden in linnen. Aufbau Verlag, Berlin und Weimar, 1982 (tweede druk).

___________

Afbeeldingen1. Heinrich en Thomas Mann in 1899.

2. Voorzijde van het stoofomslag van de Heinrich Mann-biografie door Manfred Flügge (2006).

3. Voorzijde van de paperback-editie van Joachim Fest: Die unwissenden Magier.

4. Voorzijde van de paperback-editie van Thomas Mann — Fragile Republik.

5. Voorzijde van het stofomslag van de DDR-editie (tweede druk 1982) van Ein Zeitalter wird besichtigt, memoires van Heinrich Mann.

6. Voorzijde van het onderliggende van de twee (!) stofomslagen van Heinrich Mann's eerste boek: In einer Familie uit 1894.

7. Manfred Flügge, auteur van de Heinrich Mann-biografie.

8. Armin Mueller-Stahl, die de rol van Thomas Mann op zich heeft genomen in Die Manns.

Voorlezen uit het oeuvre van Paul Heyse

Alf Marholm leest voor

In de programmareeks Am Abend vorgelesen van de regionale Duitse radiozender NDR Kultur staan deze week drie avonden achtereen een goed half uur teksten uit het oeuvre van de Duitse schrijver Paul Heyse op het programma. De befaamde toneel-, film- en televisie-acteur Alf Marholm (1907-2005) heeft deze teksten ooit voor de radio opgenomen, en nu kunnen de luisteraars van maandag 23 tot en met woensdag 25

november tussen 22:00 uur en 22:35 uur hun aandacht daarop richten. De titel van al deze afleveringen luidt Barbarossa.

Diverse uitgaven met werk van Paul Johann Ludwig von Heyse, zoals zijn officiële naam luidde, werd in 1830 geboren en overleed in 1914. Hij werd in 1910 onderscheiden met de Nobelprijs voor Literatuur.

____________

Afbeeldingen

1. Paul Heyse, geschilderd door Adolph von Menzel (1815-1905).

2. Handgeschreven opdracht voorin de bundel Novellen vom Gardasee (1903) van Paul Heyse.

De tekst luidt:

Dem tapfren Schwesterlein! / Als kleine Freud' / in Schmerzenszeit / von / deinem Erich.

Oktober 1906.

Verhaal Heinrich Böll op NDR Kultur voorgelezen

Eén van de vele korte verhalen
In het programma Am Abend vorgelesen dat door de regionale Duitse zender NDR Kultur (Norddeutscher Rundfunk, Hamburg/Hannover) op dinsdag 17 november — tussen 22:00 uur en 22:35 uur — zal worden uitgezonden, zal de Duitse film- en televisie-acteur Hemut Zierl het verhaal Wanderer, kommst du nach Spa. . . voorlezen. Dit verhaal van de schrijver Heinrich Böll (1917-1985) stamt uit de beginperiode van diens oeuvre, en het is opgenomen in de gelijknamige bundel met 25 korte verhalen, voor het eerst tezamen uitgegeven in 1964. Verhalen van deze schrijver zijn in het Nederlands vertaald, eveneens gebundeld, en werden ook in onze contreien zeer gewaardeerd.

Heinrich Böll, die internationaal hoog in aanzien stond — alleen al in de Sovjetunie werden miljoenen exemplaren van zijn boeken verkocht —, werd in 1972 onderscheiden met de Nobelprijs voor Literatuur. Vijf jaar tevoren had hij reeds de Georg-Büchner-Preis in ontvangst mogen nemen. Er was echter ook intense kritiek op zijn maatschappelijk functioneren, vooral van de zijde van het

weerzinwekkende rioolkrantje dat met veel Bild tracht een Zeitung te creëren. Dot vooral vanwege het feit dat Böll zich heeft ingezet voor de RAF-terroriste Ulrike Meinhof, wat in zijn boek Die verlorene Ehre der Katharina Blum tot uitdrukking komt.

In de geboorteplaats van deze schrijver, Keulen, bevindt zich het Heinrich Böll Archief, waarmee de herinnering aan één van de allergrootste literatoren in het Duitse taalgebied van direct na de Tweede Wereldoorlog levendig wordt gehouden. Dat doet overigens eveneens de Heinrich Böll Stiftung.

____________

Afbeeldingen

1. Voorzijde van hetUllstein-Taschenbuch waarin het titelverhaal is opgenomen.

2. De auteur tijdens een persbijeenkomst in Bonn.

Bedenker van tv-series komt met een digi-roman

Combinatie van uitingen
Anthony Zuiker, de bedenker van tal van televisieseries, waaronder de aalgladde Yanken-reeks CSI (Crime Scene Investigation), komt nu met een nieuwe stunt, die door hem als digi-novel wordt omschreven, en die we ons moeten voorstellen als een gecombineerde vorm van website, boek en film.
Aangezien de maker in kwestie tientallen miljoenen heet te hebben verdiend met zijn televisieseries, heeft hij het avontuur aangedurfd, waarmee hij, volgens eigen zeggen, de uitgeefwereld wil openbreken. U snapt het al: "alles woelt hier om verandering", ook als dat in eerste instantie beperkt blijft tot de voorstellingswereld van Anthony Zuiker.


Al moeten we, fervent atheïst als we zijn, toch maar even verwijzen naar wat de Prediker duizenden jaren geleden reeds zei: "Er is niets nieuws onder de zon." Al had die wijze man in die dagen nog geen notie van alle ontwikkelingen die binnen de digitale wereld anno nu zouden (kunnen) worden gerealiseerd. Maar, symbolisch gezien, is en blijft vooralsnog het gelijk aan de zijde van genoemde Prediker.
HYPED.nl berichtte vandaag over het nieuwe fenomeen, en daarom verwijzen we u hier naar die site, opdat u zelf het artikel daarover aldaar kunt lezen. In eerste instantie met enige taalfouten, die er hopelijk in de loop van de dag zullen worden uitgehaald; gisteren heeft de redactie dat wel gedaan in een andere bijdrage, op instigatie van de redactie van deze site.
__________
Afbeelding: Scriptschrijver Anthony Zuiker, staande voor enkele posters van de serie Crime Scene Investigation. (Foto: © CSI.)

Emily Brontë's geboortedag wordt heden herdacht

Heden is het 191 jaar geleden dat de Engelse schrijfster Emily Brontë is geboren. — die internationale faam heeft verworven met haar roman Wuthering Heights. Ze is overleden op 19 december 1848. Dat was een tamelijk kortstondig leven waarin ze wel een en ander aan poëzie heeft geschreven, maar bij die éne roman is het gebleven. Opvallend is dat het in Nederland onder diverse titels is verschenen, waarvan in ieder geval twee wel direct met het origineel in verband kunnen worden gebracht: De Woeste Hoogte, respectievelijk Woeste Hoogten. De derde vertaling, die ik in mijn puberteit van mijn eerste vriendinnetje mee kreeg om te lezen, stelde me hevig teleur: niet vanwege de inhoud, maar doordat ik die inhoud al kende. Ik was toen nog niet zover gekomen om naar de naam van de schrijfster te kijken. Had ik dat wel gedaan, dan zou ik direct hebben beseft dat Het Huis der Stormen — dat in een hoge oplaag was uitgekomen voor abonnees van de tijdschriften van De Spaarnstad Haarlem — een andere vertaling van Wuthering Heights moest zijn.
Om ook hier Emily Brontë te herdenken, wijs ik u op een bijdrage op deze Tempel der Letteren van 25 december 2008 waarin ik twee van haar gedichten heb opgenomen. Het eerste, The Visionary, citeer ik nog regelmatig voor mensen, die alleen Wuthering Heights kennen en geen flauw benul hebben van de kwaliteiten als dichters die Emily Brontë onmiskenbaar had.
__________
Afbeelding: Emily Brontë (1818-1848), getekend door haar zuster Charlotte.

NCRV biedt Sense and Sensibility op Nederland 2

In drie afleveringen
Op maandag 27 juli — tussen 21:00 uur en 22:00 uur, via Nederland 2 — zal de NCRV de eerste aflevering van de driedelige BBC-serie Sense and Sensibility naar de roman van Jane Austen uitzenden. De tweede en derde aflevering, die ook elk een uur duren, zullen op maandag 3 augustus en maandag 10 augustus, ook beide keren op dat tijdstip worden uitgezonden. Anderhalf jaar geleden werd dezelfde versie voor het eerst door de BBC uitgezonden, en bij voor gelegenheid hebben we daarover op 31 december 2007 enige berichtgeving over gerealiseerd. Na de derde aflevering hebben we op 20 januari 2008 nog enkele regels aan die dramaserie gewijd, onder meer met betrekking tot de dvd.
__________
Afbeelding: Hattie Morahan en Charity Wakefield in Sense and Sensibility. (Foto: BBC.)

Een roepende in de woestijn is heden stilgevallen

De tweede Simon V. van de Nederlandse letteren
Een schrijver gaat zo lang te water [1] totdat het over is. Het was al kort te voorzien dat onze kleurrijke medelander Simon Vinkenoog het niet lang meer op dit ondermaanse zou uithouden. Hij was één van die figuren van wie je je maar niet kon voorstellen dat hij echt ouder zou worden, en dat heeft ongetwijfeld te maken gehad met het feit dat hij in menig opzicht jong is gebleven in de zin van een gesublimeerde puberteit met protesteren en het inslaan van andere wegen dan de Nederlander gebruikelijk doet, ook als die deel uitmaakt van de wereld der kunsten.
Ook in een ander opzicht bleef Simon Vinkenoog opvallen. Het is vast al wel weer anderhalf decennium geleden dat hij eens te gast was bij Sonja Barend, die hem min of meer de vraag stelde wat hij nu het liefste deed. "Neuken," antwoordde een jolige Vinkenoog, om daar aan toe te voegen: "Al vinden ze iets uit dat nog fijner is, ik blijf het er gewoon bij doen." Dat leverde de man, terecht, een schaterlach op van Sonja en een salvo aan hilariteit onder de overige aanwezigen. Die tweede Simon V. der Nederlandse letteren is vandaag voorgoed vertrokken.

Geen kunstbeen
Enkele weken geleden moest zijn rechterbeen worden geamputeerd vanwege allerlei complicaties in verband met zijn rechtervoet, welke hadden gezorgd voor ondraaglijke pijnen. De chirurg achtte het een onmogelijkheid dat iemand op die leeftijd nog zou kunnen leren met een kunstbeen om te gaan. Zelf bleef Vinkenoog actief op zijn weblog, tot en met de afgelopen week, waar hij, optimist als hij was, liet weten dat hij nu dingen leerde zien die tot dan toe voor hem verborgen waren gebleven.
Voordat Simon Vinkenoog erkenning vond als schrijver, ging hij — nog tijdens de oorlog in 1944 — als jongste bediende werken bij Uitgeverij Querido.
Deze schrijver van zowel proza alsook poëzie — in 2004 was hij Dichter des Vaderlands ad interim, hetgeen echter niet werd erkend door de initiatiefnemers van die openbare functie—, werd op 18 juli 1928 geboren en heeft zijn één en tachtigste verjaardag niet meer kunnen beleven, doordat hij op 12 juli 2009 is heengegaan.
Meer actueels in verband met het overlijden van Simon Vinkenoog is te lezen en te zien via filmpjes op NOS Nieuws.
__________

[1] Zolang te water — een alibi is de titel van een roman uit 1954 van Simon Vinkenoog.
____________
Afbeeldingen
1. Simon Vinkenoog, zoals we hem in de eerste decennia van de tweede helft der twintigste eeuw veel hebben gezien.
2. Voorzijde van Simon Vinkenoogs boek Proeve van Kommunikatie, De Bezige Bij, 1967.
3. Simon Vinkenoog op 12 oktober 2008, bij de uitreiking van Vinkenoog Verzameld.