Het dappere kleermakertje als Duitse speelfilm

Sprookjes in bewegende beelden
Min of meer in aansluiting op de twee onlangs, vrij snel achter elkaar door de Westdeutsche Rundfunk (WDR) uitgezonden, films op basis van sprookjes, die werden verzameld en in druk werden doorverteld door de gebroeders Jacob en Wilhelm Grimm, presenteert diezelfde zender op zondag 10 mei, 's middags tussen 14:05 uur en 15:05 uur Christian Theede's speelfilm Das tapfere Schneiderlein uit 2008.
De bekendste van alle acteurs die in deze rolprent een rol spelen, is ongetwijfeld Axel Milberg — die de rol van König Ernst vertolkt. Deze in 1956 te Kiel geboren acteur is een tamelijk markante, Noord-Duitse persoonlijkheid die vooral bekendheid geniet als één van de vele ARD-Tatort-commissarissen, maar daarnaast tevens in nog diverse films op andere zenders dan Duitsland 1 te zien is.
Het draaiboek voor de sprookjesfilm Das tapfere Schneiderlein werd geschreven door Leonie Bongartz en Dieter Bongartz; de leiding over het camerateam viel toe aan Philipp H. Timme. De muziek werd gecomponeerd door Peter W. Schmitt.
_________
Afbeelding: De in Noord-Duitsland geboren en woonachtige film- en televisieacteur Axel Milberg.

Twee films naar sprookjes van Gebroeders Grimm

Televisie-sprookje op vrijdag 1 mei
Op vrijdag 1 mei presenteert de Westdeutsche Rundfunk WDR tussen 12:00 uur en 13:00 uur een film van Bodo Fürneisen uit 2008 naar het sprookje Vrouw Holle van de gebroeders Grimm. Dat verhaal is het vierentwintigste sprookje uit de eerste band (van drie), met de Kinder- und Hausmärchen, zoals deze zijn verzameld door twee broers van de familie Grimm: Jacob (1785-1863) und Wilhelm (1786-1859).
In die film spelen onder anderen Marianne Sägebrecht, Herbert Feuerstein en Lea Eisleb.

De beide broers
Je zou bijna geneigd zijn te vragen: wie is er niet mee opgegroeid; met de sprookjes van Andersen en Grimm? In sommige gevallen zelfs zonder bewust te zijn van de naam van de vertellers, respectievelijk verzamelaars. In het laatste geval waren het twee broers [1], die ruim een jaar scheelden, beiden in Hanau waren geboren en tevens samen leefden, studeerden en eveneens beiden professor in Göttingen werden. Ook werden ze allebeide in 1837 uit die functie ontslagen, maar later werden ze, en opnieuw samen, lid van de Berlijnse Akademie der Wissenschaften. Getweeën legden ze de basis voor het Deutsche Wörterbuch, dat hun naam is gaan dragen en van een enorme omvang is [2]. Beroemdheid hebben ze echter pas verworven als verzamelaars van de Kinder- und Hausmärchen [3], die tot op de huidige dag een vooraanstaande plaats in de wereldliteratuur hebben weten te behouden.
Over de wederwaardigheden van deze twee — van wie, gezien de tijd waarin ze leefden, we mogen zeggen dat ze oud geworden zijn: 78, respectievelijk 74 jaar — is in de dtv-reeks Portrait — als nummer 31076 — in de zomer van 2004 een voortreffelijke, overzichtelijke en rijk geïllustreerde biografie verschenen, die weliswaar inmiddels bij de uitgever is uitverkocht, maar hier en daar nog wel opduikt.

Televisie-sprookje op zondag 3 mei
Op 3 mei wordt, vroeg in de middag, tussen 13:55 uur en 14:55 uur opnieuw een televisiefilm met als inhoud een Grimm-sprookje vertoond. Ook daarbij gaat het om een zeer recente verfilming — van Wolfram Eißler, uit 2008 — van Brüderchen und Schwesterchen, het elfde sprookje, opgenomen in de eerste bundel.
Daarin treden onder anderen Odine Johne, Hans-Laurin Beyering en Andrea Sawatzki op.
__________
[1] Er was eerder een kind in dat gezin geboren, eveneens een jongen, die van 12 december 1783 tot 16 maart 1784 heeft geleefd.

[2] Het eerste deel is in 1854 verschenen, de laatste — drieëndertigste — band is in 1960 uitgekomen. Dat was met 16.000 DM een zodanig prijzige aangelegenheid, dat er in de jaren tachtig een dtv-editie voor minder dan tien procent van die prijs is uitgebracht; die was echter snel uitverkocht.

[3] De eerste uitgave is in twee delen verschenen, 1812, respectievelijk 1815.
Tegenwoordig bestaan er edities — zoals die van Reclam — met een derde deel: commentaar, varianten en andere extra's.
____________
Afbeeldingen
1. Titelpagina van de zevende druk van Band 1, Große Ausgabe (1857). Overgenomen in de driedelige Reclam-uitgave uit 1992, ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van Reclams Universal Bibliothek.
2. Brüder-Grimm-Denkmal in hun geboorteplaats Hanau.
3. Illustratie, behorend bij het sprookjeBrüderchen und Schwesterchen. Afgedrukt tegenover de titelpagina van de Reclam-editie uit 1992.

Nieuwe verfilming van Martin Walsers "beste boek"

Grote namen in de letteren
In de Nederlandse grote literatuur van na de Tweede Wereldoorlog komen we — weliswaar niet altijd op dezelfde plek — vier namen van, overigens uitsluitend mannelijke, schrijvers op: Willem Frederik Hermans (1921-1995), Gerard (Kornelis van het) Reve (1923-2006), Harry Mulisch (geboren 1927), en Hugo Claus (1929-2008). Die laatste wil men nog wel eens vergeten doordat hij in België leefde en werkte. Alleen Harry Mulisch is heden ten dage nog actief.
In ons direct oostelijk gelegen buurland — tot 1989 was dat slechts het westelijke deel van wat ooit Duitsland was: de Bundesrepublik Deutschland — kwamen eveneens vier namen van, ook daar alleen maar mannelijke, auteurs voor die in de categorie beste schrijvers vielen: Heinrich Böll (1917-1985) en Siegfried Lenz (geboren 1926), Günter Grass (geboren 1927) en Martin Walser (geboren 1927). Criticus Marcel Reich-Ranicki heeft overigens lang en nadrukkelijk volgehouden dat Wolfgang Koeppen (1906-1996) verreweg de beste, maar helaas aanhoudend onderschatte, schrijver in het Duitse taalgebied was. Die recensent was, geheel in overeenstemming met zijn aard — zich vooral uitend in extremen — mateloos als het om de terechte verdediging van Koeppens voortreffelijke oeuvre ging, en of dat niet hier en daar toch enigszins averechts heeft gewerkt, laten we maar even terzijde.


Drie van één generatie
Grass, Lenz en Walser zijn in de wereld van de Duitse letteren anno nu nog altijd op diverse fronten actief. Siegfried Lenz leeft weliswaar relatief teruggetrokken, maar hij bestuurt de pen met meesterhand. Grass en Walser daarentegen treden flink wat nadrukkelijker op de voorgrond en hun uitingen in woord en geschrift zijn pregnant politiek getint, of dat nu gaat over aspecten van de jongste geschiedenis — waarbij de Hitlertijd van lieverlee een onontkoombaar stempel blijkt te hebben gedrukt op hun beleving van alles wat zich daarna in dat vaderland en hun persoonlijke bestaan heeft afgespeeld — dan wel om wat er in de huidige Duitse politiek van alledag gebeurt. Dat heeft, mede door toedoen van beide auteurs, tot schandalen geleid, die alle terug te voeren zijn op uitspraken die die beiden hebben gedaan, zij het vanaf een katheder, zij het via de schwarze Kunst van de heer Gutenberg. Overigens is er bij beide heren in zulke situaties sprake (geweest) van direct stijgende oplagen als het direct of indirect met reeds gepubliceerde of kort voor de afronding zich bevindende boeken.


Persoonlijke contacten
Siegfried Lenz is een persoonlijke vriend van de reeds genoemde — inmiddels somtijds toch wel ietwat minder helder overkomende — literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki (geboren 1920), maar zo'n sterk persoonlijk getinte relatie heeft tussen de recensent en de beide andere heren nimmer bestaan. Beiden hebben niet alleen lof uit de koker van de zich niet zelden extravert-emotioneel — lees: hysterisch — uitende scribent en redenaar mogen horen en lezen, maar tevens de sterkst denkbare afwijzing. Over het boek Brandung van Walser wilde Reich-Ranicki niet eens publiceren "weil es mir nicht gefällt", gaf hij als vlot antwoord in een vraaggesprek met Lea Rosh in een zogeheten talkshow. Alsof dat op zich een goede reden is om over een boek te zwijgen, dan zou er toch meer aan de hand moeten zijn dan alleen misnoegen over de letterkundige kwaliteiten. De, terecht als grof schandaal ervaren, vernietigende uitspraken en schrifturen die de Großkritiker heeft veroorzaakt jegens Grass' roman Ein weites Feld hebben de contacten tussen de heren met allebei een enorm Ego nog verder bekoeld. Daarna was Walser weer aan de beurt, die een roman schreef over de dood van een criticus. Men had 'blind' moeten zijn om niet snel te 'zien' wie daarin de protagonist was. Enfin, zolang de inmiddels hoogbejaarde heren hun stempel op de letteren in het Duitse taalgebied van vandaag de dag drukken, zal het af en toe nog wel weer eens tot en uitbarsting komen, hetgeen op zich voor nieuw leven in een oude brouwerij zou kunnen zorgen. Dus niet getreurd, aangezien op korte, dan wel iets langere termijn, alles toch weer wordt gerelativeerd en dat is een tweede kant aan het geheel die we als positief moeten kwalificieren.


Ein fiehendes Pferd
Decennia eerder, toen die auteurs en hun opperste criticus nog wel met elkaar spraken, en meer dan alleen afstandelijk-zakelijk, was de roman — volgens sommigen novelle — Ein fliehendes Pferd van Martin Walser de hoogst denkbare lof uit de pen van Reich-Ranicki ten deel gevallen: ". . . sein reifstes, sein schönstes, sein bestes Buch." Het spreekt vanzelf dat zo'n opmerking ruim drie decennia na verschijnen niet diezelfde waarde heeft of hoeft te hebben omdat er van diezelfde auteur in die periode zoveel andere teksten en zoveel nieuwere alsook eventueel nog weer dieper doorleefde gevoelens aan het papier zijn toevertrouwd.


In Ein fliehendes Pferd, voor het eerst verschenen in 1978, is een van de hoofdpersonen een anti-held, die met een zeer persoonlijk conflict worstelt — een steeds terugkerend thema in Walsers verhalend proza en in drama's van Martin Walsers hand —, dat pas in een vierhoeksconstellatie waarin hij en zijn vrouw verzeild raken, de boventoon gaat voeren.
De burgerlijke, in menig opzicht ingedutte Helmut Halm — die al bijna een kwart eeuw zijn dagen slijt als leraar — bevindt zich, samen met zijn vrouw Sabine, tijdens het zomerse schoolreces op het vaste vakantieadres aan het Bodenmeer. Daar komen de beiden in contact met Helmuts school- en studievriend Klaus Buch, die er lustig op los kakelt en ook op andere fronten zijn aanwezigheid zeer nadrukkelijk kenbaar naakt. Dat imponeert de vrouw van de veelal in zichzelf gekeerde Helmut, die graag naar vogels kijkt. Klaus is in gezelschap van een veel jongere sexy blondine, die de aandacht van de andere man weet te genereren.
Daaruit ontstaan tal van verwikkelingen, die tweemaal tot een hoogtepuntleiden: eenmaal een confrontatie met een 'vluchtend paard' dat door een kordaat optredende Klaus binnen de perken wordt gehouden, een tweede keer tijdens eenzeiltocht op het meer, bij een confrontatie van de beide mannen samen met de elementen der natuur in de vorm van een hevig onweer.
In beide gevallen kun je spreken van de representatie van de conflictsituatie in de vorm van exogene voorstellingen. De botsende levensopvattingen van de twee mannen en de manier waarop die tot een confrontatie komen. Het mooiste van deze komedie — die gelukkig geen klucht blijkt — is echter de 'onderhuids' aanwezige humor.

Verfilming
In 1985 is er op basis van dit verhaal al eens een televisie-adaptatie gemaakt, die echter niet veel indruk heeft gemaakt. Maar het boek — dat men na het zien van de film zeker ook nog zou moeten lezen vanwege Walsers briljante stijl — komt nu beter onder de aandacht door de verfilming uit 2007 door Rainer Kaufmann. Het tweede publieke Duitse televisienet zendt de film op maandag 27 april uit op het meest bekeken televisietijdstip: tussen 20:15 uur en 21:45 uur. Deze keer is er sprake van een sterbezetting. Ulrich Noethen speelt Helmut, Ulrich Tukur is vast wel de juiste bezetting voor de dominante Klaus. De beide dames vinden uitdrukking in de veelvuldig geprezen Katja Riemann (Sabine) en Petra Schmidt-Schaller, die meer en meer van zich doet spreken.
___________
Afbeeldingen
1. Auteur Martin Walser.
2. Voorzijde omslag van het boek Die Literatur — Eine Heimat, van Marcel Reich-Ranicki; voorop een konterfeitsel van deze 'primus inter pares' van de Duitse literatuurkritiek.
3. Voorzijde van de paperbackeditie in de serie Suhrkamp Taschenbuch (nr. 600) van Ein fliehendes Pferd.
4. Ulrich Tukur en Petra Schmidt-Schaller in de komedie Ein fliehendes Pferd.
5. Ulrich Noethen als Helmut Halm in de verfilming van Martin Walsers novelle.
6. Ulrich Tukur als Klaus Buch in die rolprent.
7. Katja Riemann als Sabine in diezelfde verfilming.
8. Petra Schmidt-Schaller eveneens in die film.
9. Het viertal bijeen in Ein fliehendes Pferd van Rainer Kaufmann.

Het vroege leven van Marcel Reich-Ranicki nu als speelfilm via Arte en volgende week via Das Erste

Voorbespreking
Arte-televisie bijt deze week het spits af als het gaat om de eerste vertoning van de — vooral in Duitsland, inmiddels reeds veelvuldig besproken — verfilming van het boek met een persoonlijke terugblik op het leven van de in juni 1920 geboren Marcel Reich-Ranicki, de onnavolgbare literatuurpaus van het Duitse taalgebied. Weliswaar hebben ook andere oudere heren in de literaire scene van die ruime streken die eretitel dan wel licht spottend toegevoegde benaming gedragen, maar Reich-Ranicki is zo consequent voortgegaan op de eenmaal ingeslagen weg, die hij in Duitsland nu al een halve eeuw met vaste tred begaat dat geen ander hem — ook niet tijdens zijn resterende actieve leven — zal inhalen. Daarvoor zal hij eerst willens en wetens plaats moeten maken op de tot op heden aan één wezen plaats biedende Pegasus.


Al weken heeft de man gefigureerd in allerlei zogeheten talkshows in het Duitse televisielandschap waar de overmatig idolate gastvrouwen, respectievelijk gastheren steeds opnieuw blijk geven van te weinig kritische afstand en journalistiek voorbehoud, hetgeen de zaken wel eens ietwat buiten proportie trekt.

Het verhaal in boekvorm
Het boek Mein Leben, dat voor het eerst is verschenen in 1999 en binnen relatief korte tijd meer dan een miljoen keer werd verAkocht in de gebonden editie, kwam reeds een jaar later uit in een eveneens zeer gewilde paperbackeditie voor circa de helft van de prijs van de gebonden uitgave. Over die versies en de inhoud ervan hebben we al in een artikel geschreven dat op deze website te vinden is op vrijdag 30 januari 2009.
Reeds eerder, nu bijna een half jaar geleden, hebben we eveneens melding gemaakt van het schandaal dat Reich-Rancki — niet geheel onterecht overigens — heeft veroorzaakt met zijn weigering om een Fernsehpreis in ontvangst te nemen, aangezien dat instituut zoveel Blödsinn verspreidt. Je kunt best één en ander tegen Marcel Reich-Ranicki in het veld brengen, maar het gaat toch niet aan hem aan te vallen, respectievelijk af te vallen, als de man volkomen gelijk heeft. Waarvan akte.


De verfilming
Het bijna zeshonderd pagina's dikke boek — wie was er nu nog maar tegen dikke boeken? — behandelt het leven tot ver in de werkzame periode als criticus in het naoorlogse Duitsland, waarbij zelfs toen nog recente gebeurtenissen — zoals de breuk met collega en vriend Walter Jens, met wie hij dagelijks een lang telefoongesprek voerde — aan de orde kwamen. De film daarentegen beperkt zich tot de terugkeer naar Duitsland in 1958. Aangezien er diverse jongere levensfasen aan bod komen, zijn er ook twee acteurs, welke de rol van MRR vervullen; de meest belangrijke daarvan is Mathias Schweighöfer die de jonge man tussen diens zestiende en achtendertigste jaar uitbeeldt.
De verfilming van Dror Zahavi [1], die onlangs gereedgekomen is en welke al een zeer druk bezochte voorpremière in een Hamburgse bioscoop heeft beleefd, wordt op — in dit geval Goede — Vrijdag 10 april, tussen 21:00 uur en 22:30 uur via Arte-televisie uitgezonden. Een herhaling wordt gepresenteerd op zondag 12 april (eerste paasdag) vanaf 16:00 uur.
Direct na de film herhaalt Arte vrijdagavond een film die het Zweite Deutsche Fernsehen in 2004 heeft voorgesteld, Biographie — Marcel Reich-Ranicki waarin de mens en criticus nog eenmaal zijn leven tot op dat moment de revue heeft laten passeren. Dat ietwat oudere document in bewegende beelden wordt niet herhaald.
Op woensdag 15 april wordt de film Mein Leben nogmaals op de buis uitgezonden, maar dan door het eerste Duitse net ARD/Das Erste, van 20:15 uur tot 21:45 uur. Daarop volgt dan een ontmoeting met de auteur van het boek. De ARD-gegevens melden niet of daar sprake is van een zeer recent of direct gesprek dan wel eveneens de herhaling van een eerder onderhoud.
__________
[1] Dror Zahavi is een in 1959 te Tel Aviv geboren film- en tevens televisieregisseur, die vooral in het Duitse taalgebied werkzaam is en zowel voor soaps,zogeheten krimi's alsook voor serieuze speelfilms verantwoordelijk tekent. Driemaal werd hij onderscheiden met een filmprijs.
____________
Afbeeldingen
1. Marcel Reich-Ranicki in een voor hem typerende houding. (Foto © ZDF, Mainz.)
2. Marcel Reich-Ranicki voor één van zijn boekenwanden. (Foto © Bettina Strauss. Overgenomen van de dtv-paperback 13327 die de schooleditie van Mein Leben is.)
3. Scènefoto uit de Dror Zahavi-film Mein Leben.

Heinrich Bölls tekst Katharina Blum als leerstuk — tevens in de verfilming door Volker Schlöndorff

Spannende tijden
In 1974 publiceerde de Duitse schrijver Heinrich Böll (1917-1985) de als Erzählung gekwalificeerde tekst Die verlorene Ehre der Katharina Blum oder: Wie Gewalt entstehen und wohin sie führen kann. Het leidde er onder meer toe dat toch al suspecte overheidsinstanties van het indertijd op de toppen der zenuwen levende regeringsapparaat verantwoordelijk werden voor het doorzoeken van de woning van Heinrich Böll, onder meer op verdenking van ondersteuning van terrorisme. De zwaar extremistische idiotie die de indertijd deels ontregelde bundesdeutsche samenleving aan de dag legde, toonde hoe zeer men in de ban was van het — toen weliswaar daadwerkelijke — terrorisme van de Rote Arme Fraktion (RAF), welke echter nimmer separaat kon worden bekeken, maar had moeten worden bezien in het kader van al die elementen welke ertoe hebben geleid dat er na de Tweede Wereldoorlog zo'n status quo in het 'nieuwe Duitsland' heeft kunnen ontstaan. Enkele aspecten daarvan waren onder meer grove nalatigheid bij diverse overheden om in diverse geledingen schoon schip te maken met betrekking tot alle figuren die tijdens de Hitler-dominantie een nogal dubieuze of zelfs heel erg kwalijke rol hebben gespeeld. Politieke partijen en andere belangengroeperingen hebben ervoor gezorgd dat sommige van de meest kwalijke personen het al snel na 1945 opnieuw hoge functies kregen binnen de politiek dan wel de rechterlijke macht. Hans Filbinger (1913-2007) — die tijdens de Hitler-dictatuur marinerechter was en toen voor minieme vergrijpen doodvonnissen heeft uitgesproken — werd zelfs minister-president van een deelstaat.

Begrijpelijke woede
Dat kritische jeugdigen, daarmee rauw geconfronteerd, een andere (lees: betere en vooral fatsoenlijkere) republiek wensten, zal geen enkel weldenkend mens als een bedreiging kunnen (hebben) ervaren. Dat belangengroeperingen echter het vuur tegen elke denkbare vorm van terechte maatschappijkritiek flink hebben aangewakkerd — waarbij een schandelijk uitwas van de pers: de Bild-Zeitung, het vechtvodje berstensvol met dagelijkse fascistoïde leugens, laster, lagen en listen, een heel uitzinnige en dus weerzinwekkende rol heeft gespeeld —, mag worden gezien als een conglomeraat van direct gerichte pogingen om elke vorm van maatschappijkritiek definitief de kop in te drukken, waardoor de West-Duitse natie steeds sneller dreigde af te glijden in de richting van de totale terreurstaat die in 1933-1945 aldaar was gevestigd.
Dat Heinrich Böll met dat boek onder meer heeft getracht te zorgen voor enig nadenken — en als wenselijk gevolg daarvan de-escalatie —, staat buiten kijf, maar doordat hij in die vertelling over Katharina Blum duidelijk heeft gemaakt welke rol de abjecte sensatiepers van het toenmalige Duitsland heeft gespeeld, is vanuit die hoek evenmin het geringste nagelaten alles verdacht te maken met betrekking tot de schrijver die in 1972 pas de tweede Duitse letterkundige van na de Tweede Wereldoorlog was aan wie de Nobelprijs voor Literatuur werd toegekend.

Waakzaamheid vereist
Ook nu — met een relatief sterke aanhang voor (neo-)nazistische groeperingen binnen (en deels buiten) het huidige staatsbestel met een minister die met plannen in een vergevorderd stadium voor de installatie van een Super-Gestapo, in combinatie met tal van andere, de burgervrede bedreigende, verschijnselen — kan ieder moment opnieuw een situatie ontstaan, die dan wel heel veel overeenkomsten zal vertonen met die van de tijd waarin Heinrich Bölls vertelling speelt.
De kunstenaars en hun publiek hebben een speciale taak: zij moeten er, individueel en als groeperingen, met de eigen mogelijkheden actief voor zorgdragen dat het niet opnieuw zover kan komen.

Verfilming
De Duitse filmers Volker Schlöndorff [1] en Margarethe von Trotta hebben het verhaal van Heinrich Böll in 1975 verfilmd met onder meer Angela Winkler, Mario Adorf en Dieter Laser. Het Duitse publieke televisienet ARD/Das Erste zendt de film in kwestie opnieuw uit in de nacht van woensdag 1 op donderdag 2 april, tussen 00:35 uur en 02:15 uur.
Op Arte-televisie wordt gelijktijdig een literatuurverfilming van deze regisseur uitgezonden: Der junge Törless uit 1966 naar het boek Die Verwirringen des Zöglings Torleß uit 1906 van Robert Musil (1880-1942).
______________
[1] Het is wel de week van regisseur Volker Schlöndorff (geboren 1939). Over hem werd door Arte-televisie al een Portret uitgezonden, en in de nacht van 31 maart op 1 april werd zijn film Der Fangschuss (1976) uitgezonden — alweer met een literaire basis: het verhaal Le coup de grâce uit 1939 van de Franse auteur Marguerite Yourcenar (1903-1987).
De afgelopen dagen heeft Arte-televisie tweemaal de film Mein Leben over deze regisseur uitgezonden; een herhaling staat gepland voor zaterdag 4 april, in de vroege ochtend om 06:45 uur.
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde van de eerste pocketeditie uit 1976 van Heinrich Bölls vertelling , met daarop Angela Winkler in Volker Schlöndorffs film.
2. De auteur Heinrich Böll tijdens een persconferentie in Keulen.
3. Voorzijde van de huidige pocketeditie (dtv 1150).
4. Filmregisseur Volker Schlöndorff, die op 31 maart zeventig jaar geworden is.

Thomas Manns Buddenbrooks opnieuw verfilmd

Vanaf 25 december
De roman Buddenbrooks van Thomas Mann (1875-1955) voor het eerst verschenen 1901 werd een mijlpaal in de geschiedenis van de Duitse prozaliteratuur. Niet alleen leverde het boek — dat in negentiende eeuwse koopmanskringen van de Hanzestad Lübeck speelt — de schrijver in 1929 de prestigieuze Nobelprijs voor Literatuur op, het familiedrama is tot op heden het meest populaire boek in Noord-Duitsland.
Op 25 december aanstaande is de nieuwste — inmiddels alweer de vierde — verfilming van Manns eerste grote roman in de Duitse bioscopen te zien. Hoewel er ook vage berichten opdoken dat de film vanaf die datum op de buis te zien zou zijn, is dat niet erg waarschijnlijk. Wel hebben enkele regionale ARD-zenders aan het project meebetaald, en dat houdt in dat het recht om de eerste uitzending op de beeldbuis te realiseren, bij dat instituut berust. Het zou daarom wel eens kunnen gebeuren dat tijdens de kerstdagen van 2009 de 150 minuten durende rolprent alsnog, zij het in afleveringen, het huiskamerscherm komt inkleuren. Want dat het een kleurig gebeuren zou worden, werd duidelijk toen de intussen vooraanstaande Duitse regisseur Heinrich Breloer (geboren in 1942) — die zeer veel internationale bekendheid heeft gekregen met modern Duits filmdrama, zowel in spelvorm alsook met het voorkomen van docudrama — aan de slag is gegaan.

Andere aanpak
Breloer is afgeweken van de gebruikelijke benadering van een stof, en hij heeft de roman vol feiten en fictie van Thomas Mann gestalte gegeven als conventioneel ondergangsdrama zonder daarbij experimenten in de regie te wagen. Het zou hem, zo zei hij zondag 14 december in een interview, dan ook niet verbazen als menig kijker die nieuwe film als "zu bieder" zou ondergaan. Als we in aanmerking nemen dat er thans wereldwijd een zware crisis in de financiële en economische handel en wandel heerst en de gevolgen daarvan voor menigeen van enorme omvang zijn, is het verhaal inhoudelijk alleen maar actueel en zal alleen iemand die psychisch erg doof en blind is, de actualiteit in het verhaal ontgaan. Teksten die drie jaar geleden in het draaiboek zijn opgenomen, zouden uit de actualiteit van gisteren en vandaag hebben kunnen stammen.
Met een budget van zestien miljoen euro is Breloer erin geslaagd een sfeer op te roepen van enerzijds de grote lijn — de wereld van veel internationale handel die Lübeck in de loop van enkele eeuwen heeft opgestoten in de vaart der volkeren — en, daar tegenover, alledaagse beslommeringen van een huis vol individuen wier verlangens botsen met die van het gezin en de direct daaraan verbonden toestanden en gebeurtenissen, zakelijke belangen en divergerende krachten.


Dat dit op een gegeven moment leidt tot de noodzaak persoonlijke belangen steeds meer naar de achtergrond te laten verdwijnen — waarbij zelfs een ogenschijnlijk zo schitterende balnacht simpel als beursvloer en handelshuis fungeert omdat de dochter des huizes aan de (zeer vermogende) man moet worden gebracht —, is een weliswaar niet ongebruikelijk fenomeen in zakenkringen, maar evenzeer een gebeuren dat in veel gevallen de hoogst persoonlijke tragedie als een geest uit de fles tovert. In de vierde generatie is er buiten de ooit zo respectabele familienaam niet veel over bij de laatste nakomeling, die zich in totale vervreemding overgeeft aan de muziek.
Breloer erkent dat die elementen in het verhaal voor hem aanleiding hebben gevormd zich stipt te houden aan het conventionele ondergangsdrama dat Thomas Mann schildert: vol feiten en fictie overigens, want reeds rond de vorige eeuwwisseling liet die auteur zeer persoonlijke ervaringen binnen het gezin Mann meespelen in het anderzijds bedachte verhaal over de vier generaties Buddenbrook.

Protagonisten
Thomas Mann — die de roman aanvakelijk de titel Abwärts had willen meegeven, maar er hoogstwaarschijnlijk goed aan heeft gedaan om daarvan af te zien — beschrijft met groot meesterschap het lot van senatoren en groothandelaren van de Lübecker familie Buddenbrook. Voor de rol van senator Buddenbrook heeft de regisseur een beroep gedaan op Armin Müller-Stahl (geboren 1930), die in Breloers epos Die Manns de rol van Thomas Mann speelde. Heinrich Breloers keuze voor Iris Berben (geboren 1950) om aan de rol van Elisabeth Buddenbrook invulling te geven, is, althans 'op het eerste gezicht', volkomen onbegrijpelijk, aangezien deze dame doorgaans weinig anders laat zien dan het clichévrouwtje dat zo uit haar yoghurtreclame is weggelopen. Dat ze desondanks razend populair is in allerlei verschillende typen, die echter altijd op hetzelfde typetje uitkomen — en dat geldt eveneens voor diverse van haar collega's, die allen ook het predikaat "große Schauspielerin" opgeplakt hebben gekregen, maar toch altijd weer slechts dat ene masker opzetten —, verbaast uiteraard niemand.
Wellicht heeft Heinrich Breloer adequatere gegevens ter beschikking gehad en is hij erin geslaagd Iris Berben zodanig aan te sturen dat ze iets laat zien dat lang in het verborgene is gebleven; dat zou dan een extra verdienste zijn.
Dat geldt ook voor het feit dat Breloer op de in het boek aangegeven locaties in Lübeck heeft gedraaid en dat hij het Buddenbrook-huis zelfs heeft laten nabouwen.
In deze nieuwste verfilming van Buddenbrooks spelen ook enkele Nederlandse acteurs mee, zoals Krijn ter Braak, Fedja van Huêt en Cas Enklaar.
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde van het stofomslag van een speciale editie in één band van Thomas Manns roman Buddenbrooks.
2. Auteur Thomas Mann in zijn jonge jaren.
3. Eerste blad van Thomas Manns oorspronkelijke Buddenbrooks-manuscript.
4. Acteur Armin Müller-Stahl.
5. Actrice Iris Berben.

Verfilming van Kurt Tucholsky's Rheinsberg

Film uit 1967
In de nacht van maandag 26 op dinsdag 27 oktober presenteert de Duitse televisiezender ARD/Das Erste de romantische komedie Rheinsberg als speelfilm, die in 1967 werd gerealiseerd door Kurt Hoffmann. Mensen die toevallig geen Cornelia Froeboess-allergie hebben, zullen haar wellicht op hun netvlies kunnen verdragen, en misschien dat het feit dat deze film alweer vier decennia geleden werd gemaakt, enigszins verzachtende invloed zal hebben op de aanwezigheid van dat vreselijke kotsmiddel, dat geen enkel gevoel voor proporties of enig zelfinzicht vertoonde: kortom, een in haar jonge jaren al te zeer over al te veel paarden getilde juffrouw, die zich in de loop der jaren ook nog eens heeft ontwikkeld tot een uitzinnige karikatuur van wat een actrice zou moeten zijn.
Kurt Tucholsky (1890-1935) schreef een behoorlijk omvangrijk oeuvre dat in tien paperback-delen hier en daar nog wel verkrijgbaar is en een rijke bron van zowel diepzinnige literatuur biedt, alsook het nodige ter ontspanning en vermaak. De roman Schloß Gripsholm is daarvan een uitstekend voorbeeld, en datzelfde geldt voor Rheinsberg, voor het eerst gepubliceerd in 1912 en ook als losse paperback-uitgave in diverse oplagen en uitvoeringen in de rororo-reeks is verschenen.
Twee jaar geleden is het boek eveneens uitgekomen in de dtv-serie Erstausgaben, een reeks die als doel heeft de oorspronkelijke tekst in een nieuw jasje opnieuw uit te brengen. Het is een verzameling klassieke, Duitstalige literatuur die onder redactie van Joseph Kiermeier-Debre staat en veelal door deze kenner eveneens van een nawoord wordt voorzien.


Literaire miniatuur
Rheinsberg wordt beschouwd als een innemende literaire miniatuur, die meer dan eens is op één lijn is gesteld met Heinrich Heine's Harzreise. Twee mensen uit de grote stad begeven zich tijdens de redelijk onbezorgde dagen van het jaar 1912 in een weekeinde naar het plaatsje Rheinsberg en beleven daar een paar dagen vol charme en erotiek. Vandaar ook dat de ondertitel Ein Bilderbuch für Verliebte zo treffend is gekozen.
____________
Kurt Tucholsky — Rheinsberg —
Ein Bilderbuch für Verliebte.
Berlin 1912, hernieuwde editie, herausgegeben von Joseph Kiermeier-Debre, in de reeks
Bibliothek der Erstausgaben, dtv 2664.
96 pag., incl. Nawoord, kleine paperback.
Deutscher Taschenbuch Verlag, München,
Mai 2006. ISBN 3-423-02664-2. Prijs € 5,—
(in de BRD, alsmede in Nederland bij
Boekhandel Die Weisse Rose, Amsterdam).

____________
Afbeeldingen
1. Titelpagina van Rheinsberg in de uitgave van 1912.
2. Auteur Kurt Tucholsky.
3. Tekening van Kurt Szafranski, uit de eerste druk van 1912 en later op de achterzijde opgenomen van de paperbsk in de rororo-uitgave van 1958.
4. Voorplat van de BdE-uitgave van dtv uit 2006.

Bijzonderheden rondom Preußlers roman Krabat

Verfilming
Het is vandaag precies 85 jaar geleden dat de imiddels wijd en zijd bekende Duitse auteur Otfried Preußler in de Noord-Boheemse plaats Reichenberg werd geboren. Hij is de laatste maanden dikwijls in het nieuws geweest in verband met de verfilming van zijn roman Krabat,


zoals dat met tal van boeken van vooraanstaande schrijvers gebeurt. Hoewel hij veel succes heeft geboekt met literatuur voor kinderen, heeft hij ook diverse romans en bundels met verhalen op zijn naam staan. Zijn populariteit — alsmede die van fantastische vertellingen — heeft er echter niet voor gezorgd dat Otfried Preußler een plaats heeft gekregen in de meest bekende literatuurlexica. Ook in het relatief recente Roman Lexikon van Reclam komt Krabat niet voor. Desniettemin werd er met belangstelling uitgezien naar de flm, die inmiddels in de Duitse biscopen zal worden vertoond en zonder twijfel een succesronde door dit taalgebied zal maken.
Tussen de berichtgeving, nu enige weken geleden, over de enorme nederlaag van de christelijk-sociale unie in het oer-Beieren, werd op de Deutschlandfunk gemeld dat de film naar dit boek gereed was en dat de auteur vandaag 85 jaar zou worden. Er werd aan toegevoegd dat degenen, die nu eindelijk zijn optekeningen uit de tijd van zijn Russische gevangenschap zouden verwachtten, toch nog enig geduld moeten oefenen, aangezien de auteur had medegedeeld dat deze teksten pas na zijn overlijden zouden mogen worden gepubliceerd.

Boekversies
Het gaat hierbij om het fascinerende verhaal over de veertienjarige weesjongen Krabat — die heel nadrukkelijk was gewaarschuwd zich verre te houden van "de molen aan het zwarte water" — wiens enorme nieuwsgierigheid groter is dan zijn terughoudendheid en zich als leerling-molenaar aanmeldt in de uiterst geheimzinnige sfeer aldaar. Hier ligt het startpunt voor tal van veel wonderbaarlijke en pijnlijke, humoristische en dubieuze avonturen, die liefhebbers van sprookjes en fantastische literatuur zal blijven boeien. Van het boek, dat voor het eerst in 1971 werd uitgegeven, bestaan naast de gebonden edite twee paperback-uitgaven: een gewone en een met een grotere letter: de zogeheten Großdruck. Allerwegen wordt Krabat als Preußlers beste boek beschouwd. Van de paperback-editie is in april dit jaar alweer de 24ste druk verschenen.
Ook de beroepsmatige lezers, zoals recensenten en literatuurhistorici, worden meegesleept door de invoelend beschreven toestanden en gebeurtenissen en voordat je erop verdacht bent, heb je in je eigen voorstelling al veel meebeleefd — zo intens beeldend heeft Otfried Preußler dat alles opgeschreven.
__________
Otfried Preußler — Krabat. Roman; 348 pag. (Großdruck); Deutscher Taschenbuch Verlag, München; april 2008 (24ste oplage). ISBN 978-3-423-25281-2; Prijs 8,95 (in de BRD en in NL bij Boekhandel Die Weisse Rose te Amsterdam).

Horváths roman Ein Kind unserer Zeit als Franse speefilm — zaterdag rond middernacht op Arte-tv

Duitse roman als Franse rolprent
Op zaterdag 9 augustus presenteert Arte-televisie — tussen 23:35 uur 's avonds en 01:10 uur in de nacht op zondag — de Franse speelfilm Un fils de notre temps. Het is een oorlogsdrama uit 2002, van regisseur Fabrice Cazeneuve, die zelf, samen met Jean-Claude Grumberg — het draaiboek voor deze rolprent schreef naar de Duitstalige roman Ein Kind unserer Zeit, van Ödön von Horváth (1901-1938), welke in diens sterfjaar door Allert de Lange te Amsterdam was uitgegeven.
Het wordt een eenmalige uitzending door Arte, hetgeen inhoudt dat degenen die de naam Horváth kennen en weten welke kwaliteiten die schrijver in huis had, en zijn werk nu nog steeds heeft, krijgen hier dan ook het dringende advies de film te gaan zien. Alle gegevens met betrekking tot de film zijn te vinden op de pagina met de Programm-Info van Arte's website.