Twee lente-gedichten van Joseph von Eichendorff

Frühlingsnacht

Überm Garten durch die Lüfte
Hört' ich Wandervögel ziehn,
Das bedeutet Frühlingsdüfte,
Unten fängt's schon an zu blühn.

Jauchzen möcht' ich, möchte weinen,
Ist mir's doch, als könnt's nicht sein!
Alte Wunder wieder scheinen
Mit dem Mondesglanz herein.

Und der Mond, die Sterne sagen's,
Und in Träumen rauscht's der Hain,
Und die Nachtigallen schlagen's:
Sie ist deine, sie ist dein!

* * * * *

Mondnacht

Es war, als hätt' der Himmel
Die Erde still geküßt,
Das sie im Blütenschimmer
Von ihm nun träumen müßt'.

Die Luft ging durch die Felder,
Die Ähren wogten sacht,
Es rauschten leis' die Wälder:
So sternklar war die Nacht.

Und meine Seele spannte
Weit ihre Flügel aus,
Flog durch die stillen Lande,
Als flöge sie nach Haus.

__________
Joseph Karl Benedikt, Freiherr von Eichendorff (1788-1857)
Beide Gedichte wurden vertont von Robert Schumann (1810-1856)
____________
Afbeeldingen
1. Joseph von Eichendorff.
2. Robert Schumann. Getekend door Jolien Eijkhout, Groningen, 2005.

Het vroege leven van Marcel Reich-Ranicki nu als speelfilm via Arte en volgende week via Das Erste

Voorbespreking
Arte-televisie bijt deze week het spits af als het gaat om de eerste vertoning van de — vooral in Duitsland, inmiddels reeds veelvuldig besproken — verfilming van het boek met een persoonlijke terugblik op het leven van de in juni 1920 geboren Marcel Reich-Ranicki, de onnavolgbare literatuurpaus van het Duitse taalgebied. Weliswaar hebben ook andere oudere heren in de literaire scene van die ruime streken die eretitel dan wel licht spottend toegevoegde benaming gedragen, maar Reich-Ranicki is zo consequent voortgegaan op de eenmaal ingeslagen weg, die hij in Duitsland nu al een halve eeuw met vaste tred begaat dat geen ander hem — ook niet tijdens zijn resterende actieve leven — zal inhalen. Daarvoor zal hij eerst willens en wetens plaats moeten maken op de tot op heden aan één wezen plaats biedende Pegasus.


Al weken heeft de man gefigureerd in allerlei zogeheten talkshows in het Duitse televisielandschap waar de overmatig idolate gastvrouwen, respectievelijk gastheren steeds opnieuw blijk geven van te weinig kritische afstand en journalistiek voorbehoud, hetgeen de zaken wel eens ietwat buiten proportie trekt.

Het verhaal in boekvorm
Het boek Mein Leben, dat voor het eerst is verschenen in 1999 en binnen relatief korte tijd meer dan een miljoen keer werd verAkocht in de gebonden editie, kwam reeds een jaar later uit in een eveneens zeer gewilde paperbackeditie voor circa de helft van de prijs van de gebonden uitgave. Over die versies en de inhoud ervan hebben we al in een artikel geschreven dat op deze website te vinden is op vrijdag 30 januari 2009.
Reeds eerder, nu bijna een half jaar geleden, hebben we eveneens melding gemaakt van het schandaal dat Reich-Rancki — niet geheel onterecht overigens — heeft veroorzaakt met zijn weigering om een Fernsehpreis in ontvangst te nemen, aangezien dat instituut zoveel Blödsinn verspreidt. Je kunt best één en ander tegen Marcel Reich-Ranicki in het veld brengen, maar het gaat toch niet aan hem aan te vallen, respectievelijk af te vallen, als de man volkomen gelijk heeft. Waarvan akte.


De verfilming
Het bijna zeshonderd pagina's dikke boek — wie was er nu nog maar tegen dikke boeken? — behandelt het leven tot ver in de werkzame periode als criticus in het naoorlogse Duitsland, waarbij zelfs toen nog recente gebeurtenissen — zoals de breuk met collega en vriend Walter Jens, met wie hij dagelijks een lang telefoongesprek voerde — aan de orde kwamen. De film daarentegen beperkt zich tot de terugkeer naar Duitsland in 1958. Aangezien er diverse jongere levensfasen aan bod komen, zijn er ook twee acteurs, welke de rol van MRR vervullen; de meest belangrijke daarvan is Mathias Schweighöfer die de jonge man tussen diens zestiende en achtendertigste jaar uitbeeldt.
De verfilming van Dror Zahavi [1], die onlangs gereedgekomen is en welke al een zeer druk bezochte voorpremière in een Hamburgse bioscoop heeft beleefd, wordt op — in dit geval Goede — Vrijdag 10 april, tussen 21:00 uur en 22:30 uur via Arte-televisie uitgezonden. Een herhaling wordt gepresenteerd op zondag 12 april (eerste paasdag) vanaf 16:00 uur.
Direct na de film herhaalt Arte vrijdagavond een film die het Zweite Deutsche Fernsehen in 2004 heeft voorgesteld, Biographie — Marcel Reich-Ranicki waarin de mens en criticus nog eenmaal zijn leven tot op dat moment de revue heeft laten passeren. Dat ietwat oudere document in bewegende beelden wordt niet herhaald.
Op woensdag 15 april wordt de film Mein Leben nogmaals op de buis uitgezonden, maar dan door het eerste Duitse net ARD/Das Erste, van 20:15 uur tot 21:45 uur. Daarop volgt dan een ontmoeting met de auteur van het boek. De ARD-gegevens melden niet of daar sprake is van een zeer recent of direct gesprek dan wel eveneens de herhaling van een eerder onderhoud.
__________
[1] Dror Zahavi is een in 1959 te Tel Aviv geboren film- en tevens televisieregisseur, die vooral in het Duitse taalgebied werkzaam is en zowel voor soaps,zogeheten krimi's alsook voor serieuze speelfilms verantwoordelijk tekent. Driemaal werd hij onderscheiden met een filmprijs.
____________
Afbeeldingen
1. Marcel Reich-Ranicki in een voor hem typerende houding. (Foto © ZDF, Mainz.)
2. Marcel Reich-Ranicki voor één van zijn boekenwanden. (Foto © Bettina Strauss. Overgenomen van de dtv-paperback 13327 die de schooleditie van Mein Leben is.)
3. Scènefoto uit de Dror Zahavi-film Mein Leben.

Heinrich Bölls tekst Katharina Blum als leerstuk — tevens in de verfilming door Volker Schlöndorff

Spannende tijden
In 1974 publiceerde de Duitse schrijver Heinrich Böll (1917-1985) de als Erzählung gekwalificeerde tekst Die verlorene Ehre der Katharina Blum oder: Wie Gewalt entstehen und wohin sie führen kann. Het leidde er onder meer toe dat toch al suspecte overheidsinstanties van het indertijd op de toppen der zenuwen levende regeringsapparaat verantwoordelijk werden voor het doorzoeken van de woning van Heinrich Böll, onder meer op verdenking van ondersteuning van terrorisme. De zwaar extremistische idiotie die de indertijd deels ontregelde bundesdeutsche samenleving aan de dag legde, toonde hoe zeer men in de ban was van het — toen weliswaar daadwerkelijke — terrorisme van de Rote Arme Fraktion (RAF), welke echter nimmer separaat kon worden bekeken, maar had moeten worden bezien in het kader van al die elementen welke ertoe hebben geleid dat er na de Tweede Wereldoorlog zo'n status quo in het 'nieuwe Duitsland' heeft kunnen ontstaan. Enkele aspecten daarvan waren onder meer grove nalatigheid bij diverse overheden om in diverse geledingen schoon schip te maken met betrekking tot alle figuren die tijdens de Hitler-dominantie een nogal dubieuze of zelfs heel erg kwalijke rol hebben gespeeld. Politieke partijen en andere belangengroeperingen hebben ervoor gezorgd dat sommige van de meest kwalijke personen het al snel na 1945 opnieuw hoge functies kregen binnen de politiek dan wel de rechterlijke macht. Hans Filbinger (1913-2007) — die tijdens de Hitler-dictatuur marinerechter was en toen voor minieme vergrijpen doodvonnissen heeft uitgesproken — werd zelfs minister-president van een deelstaat.

Begrijpelijke woede
Dat kritische jeugdigen, daarmee rauw geconfronteerd, een andere (lees: betere en vooral fatsoenlijkere) republiek wensten, zal geen enkel weldenkend mens als een bedreiging kunnen (hebben) ervaren. Dat belangengroeperingen echter het vuur tegen elke denkbare vorm van terechte maatschappijkritiek flink hebben aangewakkerd — waarbij een schandelijk uitwas van de pers: de Bild-Zeitung, het vechtvodje berstensvol met dagelijkse fascistoïde leugens, laster, lagen en listen, een heel uitzinnige en dus weerzinwekkende rol heeft gespeeld —, mag worden gezien als een conglomeraat van direct gerichte pogingen om elke vorm van maatschappijkritiek definitief de kop in te drukken, waardoor de West-Duitse natie steeds sneller dreigde af te glijden in de richting van de totale terreurstaat die in 1933-1945 aldaar was gevestigd.
Dat Heinrich Böll met dat boek onder meer heeft getracht te zorgen voor enig nadenken — en als wenselijk gevolg daarvan de-escalatie —, staat buiten kijf, maar doordat hij in die vertelling over Katharina Blum duidelijk heeft gemaakt welke rol de abjecte sensatiepers van het toenmalige Duitsland heeft gespeeld, is vanuit die hoek evenmin het geringste nagelaten alles verdacht te maken met betrekking tot de schrijver die in 1972 pas de tweede Duitse letterkundige van na de Tweede Wereldoorlog was aan wie de Nobelprijs voor Literatuur werd toegekend.

Waakzaamheid vereist
Ook nu — met een relatief sterke aanhang voor (neo-)nazistische groeperingen binnen (en deels buiten) het huidige staatsbestel met een minister die met plannen in een vergevorderd stadium voor de installatie van een Super-Gestapo, in combinatie met tal van andere, de burgervrede bedreigende, verschijnselen — kan ieder moment opnieuw een situatie ontstaan, die dan wel heel veel overeenkomsten zal vertonen met die van de tijd waarin Heinrich Bölls vertelling speelt.
De kunstenaars en hun publiek hebben een speciale taak: zij moeten er, individueel en als groeperingen, met de eigen mogelijkheden actief voor zorgdragen dat het niet opnieuw zover kan komen.

Verfilming
De Duitse filmers Volker Schlöndorff [1] en Margarethe von Trotta hebben het verhaal van Heinrich Böll in 1975 verfilmd met onder meer Angela Winkler, Mario Adorf en Dieter Laser. Het Duitse publieke televisienet ARD/Das Erste zendt de film in kwestie opnieuw uit in de nacht van woensdag 1 op donderdag 2 april, tussen 00:35 uur en 02:15 uur.
Op Arte-televisie wordt gelijktijdig een literatuurverfilming van deze regisseur uitgezonden: Der junge Törless uit 1966 naar het boek Die Verwirringen des Zöglings Torleß uit 1906 van Robert Musil (1880-1942).
______________
[1] Het is wel de week van regisseur Volker Schlöndorff (geboren 1939). Over hem werd door Arte-televisie al een Portret uitgezonden, en in de nacht van 31 maart op 1 april werd zijn film Der Fangschuss (1976) uitgezonden — alweer met een literaire basis: het verhaal Le coup de grâce uit 1939 van de Franse auteur Marguerite Yourcenar (1903-1987).
De afgelopen dagen heeft Arte-televisie tweemaal de film Mein Leben over deze regisseur uitgezonden; een herhaling staat gepland voor zaterdag 4 april, in de vroege ochtend om 06:45 uur.
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde van de eerste pocketeditie uit 1976 van Heinrich Bölls vertelling , met daarop Angela Winkler in Volker Schlöndorffs film.
2. De auteur Heinrich Böll tijdens een persconferentie in Keulen.
3. Voorzijde van de huidige pocketeditie (dtv 1150).
4. Filmregisseur Volker Schlöndorff, die op 31 maart zeventig jaar geworden is.

Gogoljs drama De Revisor zondag in de ether, en komende woensdag een hoorspel over dit drama

Het genie herdacht
Het was niet bepaald een grap die men enige tijd later zou kunnen negeren dat de Rus Nikolaj Vasiljevitsj Gogolj op 1 april 1809 werd geboren, want binnen relatief korte tijd zou blijken dat hij één der grootste — en volgens niet weinige literatuurkenners zelfs de grootste — schrijver binnen de Russische letteren was en is.
Nu we op de radio bijna dagelijks worden geconfronteerd met de muziek van drie componisten, die allen hun naam hebben 'gegegven' aan het jaar 2009 — Purcell, Händel en Haydn — wordt nog wel eens vergeten welke culturele grootheden er nog meer in 1809 zijn geboren, zoals daar zijn Charles Darwin en Edgar Allen Poe, naast Nikolaj Gogolj.
Laatstgenoemde is in verschillende kringen om steeds weer een ander element uit zijn oeuvre bekend geworden. Hij wordt niet alleen hemelhoog geprezen om zijn roman De dode zielen (1842), maar tevens voor zijn dramatische scheppingen, waarvan De Revisor (1836) niet alleen het bekendst (gebleven) is, maar eveneens het meest vertaald en opgevoerd, alsmede verfilmd — onder meer in 1949 door Henry Koster als The inspector general, met Danny Kaye in de hoofdrol —, dan wel op een andere wijze gedramatiseerd voor de buis.

De Revisor
Op zondag 29 maart wordt, vrijwel gelijktijdig, op twee verschillende Europese zenders — op de Britse zender BBC radio 3 en via het derde radioprogramma WDR 3 — het drama De Revisor uitgezonden. Op die Duitse zender tussen 20:05 uur en 22:00 uur; via de BBC vanaf 21:00 uur tot 23:15 uur, onder de titel The government inspector.
Dit oorspronkelijke toneelstuk heeft tal van andere schrijvers geïnspireerd. Eén van hen is Jürgen Groß (geboren 1953), die het toneelstuk schreef 'Der revisor' oder 'Katze aus dem Sack', dat komende woensdag 1 april, 's avonds tussen 20:00 uur en 21:20 uur door de Duitse radiozender NDR Kultur als Hörspiel zal worden uitgezonden in het programma met die titel, als aflevering "Zum 200. Geburtstag von Nikolai W. Gogol".
____________
Afbeeldingen
1. Portret van Nikolaj Gogolj.
2. Voorplat van een Nederlandse Wereldbibliotheek-uitgave uit 1934 met daarin De Revisor, vertaald door Josine Termaet.

Portret van de Rus Nikolaj Gogolj op BBC Radio3

Redactionele slordigheid
De veelvuldig redactioneel slordige, en daardoor foutieve informatie verstrekkende, VPRO-Gids meldt voor het Britse programma Sunday Feature van BBC Radio 3 op zondag 22 maart — tussen 22:30 uur en 23:15 uur onze tijd — Soronchintsky Fair met de dwaze toevoeging "Portret van de componist Nikolai Gogol". Doch Nikolaj — in het Russisch is er, net als in onze eigen taal verschil tussen de letter I en de letter J, en daarom dient er aan het eind van de voornaam van Gogolj een J te staan — Gogolj (1809-1852) was helemaal geen componist, maar een kwalitatief uiterst hoogstaande schrijver van bijzonder toneel, één buitengewone roman — Dode zielen — en verder nog enig kleiner proza, waarvan diverse stukken zijn verfilmd dan wel tot muziekdrama zijn bewerkt. Van zijn verhaal De mantel bestaan diverse rolprenten, en van zijn verhaal De neus is door Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) in 1928 een opera gemaakt, waaraan vier librettisten hebben gewerkt. Het mag geen verbazing wekken dat psychoanalytici in juist die literaire teksten van Gogolj meer dan alleen maar een goed geschreven en subliem verteld verhaal hebben gezien, maar verder zijn gaan graven en met verrassende conclusies zijn gekomen. Zo is de Neus in het gelijknamige verhaal niet zozeer de voorgevel in het gezicht van de man, maar een zich aardig wat lager aan de voorzijde van de meeste mannenlichamen bevindend lidmaat.

Afbeeldingen
1. Tekst op de voorzijde van een Wereldbbliotheek-uitgave uit 1952 met twee verhalen van Gogolj, onder andere dat over de jaarmarkt in Sorotsíntsy. Dat betreft een vertaling door Wils Huisman, verschenen ter gelegenheid van de honderdste sterfdag van de auteur.
2. De schrijver Nikolaj Gogolj.

Documentaire over Hugo Claus op Nederland 2

Documentaire
Vandaag, 19 maart, is het exact een jaar geleden dat er een einde is gekomen aan het leven van de toen 78 jaar oude, uiterst veelzijdig begaafde Vlaamse kunstenaar Hugo Maurice Julien Claus, die op 5 april 1929 was geboren. Hij is de meest bekroonde auteur van het Nederlandse taalgebied en was, naast tal van anderen — zoals Simon Vestdijk (1898-1971) en Harry Mulisch (geb. 1927) — kandidaat voor de Nobelprijs Literatuur.


In het culturele programma Het uur van de wolf van de NPS wordt op vrijdag 20 maart de eerste sterfdag van Hugo Claus herdacht met een documentaire film die Tonko Dop heeft gemaakt over het leven van deze duizendpoot, die niet alleen de pen vrij aardig wist te hanteren — al beschuldigde Gerard Reve hem decennia geleden van het produceren van keukenmeidenromans —, maar ook uitstekend kon omgaan met het penseel. Nadat hij als negentienjarige zijn eerste roman had geschreven, De eendenjacht — een boek dat later de titel De metsiers heeft gekregen — werd hij door de Belgische schilder Christian Dotremont (1922-1979) bij de Cobra-groep gehaald.
Verder heeft Hugo Claus tal van scenario's geschreven, was hij toneel- en filmregisseur en heeft hij zich bekwaamd in het vervaardigen van liedteksten. Diverse van zijn romans en toneelstukken werden verfilmd, zoals Het verdriet van België dat een doorslaand succes is geworden en in tal van landen als televisieserie is uitgezonden. Ook als schrijver van gedichten stond Hugo Claus hoog in aanzien.
De meeste van zijn boeken zijn verschenen bij De Bezige Bij. Eén van de uitzonderingen daarop vormt zijn in 1964, bij A.J.G. Strengholt uitgekomen, boek over de Nederlandse schilder Karel Appel.
De film van Tonko Dop wordt uitgezonden op de televisiezender Nederland 2, tussen 22:55 uur en 23:55 uur, en we mogen hopen dat deze later op één van de digitale themakanalen nog meer dan eens zal worden herhaald.
____________
Afbeeldingen
1. Ee bekende pose van de Vlaamse schrijver Hugo Claus.
2. Voorzijde van Hugo Claus' eerste roman, die aanvankelijk een andere titel droeg, De metsiers, hier in de zevende druk uit 1961 als Literaire Pocket van De Bezige Bij.
3. Voorkant van het boek over Karel Appel dat in 1964 werd gepubliceerd.

Portret van Koos van Zomeren op Nederland 2

Associatie met de jaren tachtig
Het zal goed twee decennia geleden zijn dat een in mijn stad bekende boekhandelaar-ster mij vol trots vertelde dat de nieuwe Maarten 't Hart uit was en ze ging ervan uit dat ik dat boek wel wilde kopen. Ik riposteerde dat ik voor zoveel stijlloosheid niet bereid was geld neer te tellen. Die man kan best een verhaal vertellen, maar gunst nog an toe, wat een gebrek aan stijl! Woedend beet de Genadige Dame des Boekhandels mij toe: "Is Koos van Zomeren dan beter?" Onbegrip aan mijn kant. Hoewel ze deels gelijk had — in die dagen is het ook mij nooit gelukt een boek van KvZ uit te lezen —, getuigde haar reactie echter van een instelling van wel flink willen uitdelen, maar nimmer kunnen incasseren. Had zij mij nu een — door mij ongewenst — boek aangeboden of ik haar?
Tot zover de associatie met de jaren tachtig van de vorige eeuw, als gevolg van het zien van de naam Koos van Zomeren. Van genoemde schrijver is zo'n zeven jaar geleden een portret uitgezonden in het NPS-programma Het uur van de wolf, en dat wordt morgenavond laat, tot na middernacht, herhaald op onze televisiezender Nederland 2: Koos van Zomeren — Lopende zinnen, heet deze aflevering van dat cultuurprogramma voor kijkbuislieden.

Onderweg
De uitzending begint om 23:40 uur en duurt tot 00:35 in de nacht. De film toont hoe Koos van Zomeren onderweg is in het landschap van zijn ouders en hemzelf in Herwijnen, rond Velp en in het Groene Hart van ons land. En eveneens in het Zwitserse Grindelwald. In dit gefilmd portret wordt de auteur zelf geconfronteerd — door middel van onder meer archiefmateriaal — met de eigen carrière, die in de VPRO-Gids wordt omschreven als "verrassend". Deze film is gerealiseerd onder regie van Tijs Tinbergen en Jan Musch.